Studenten betalen allerlei extra kosten, maar dat hoeft niet van de wet

Hoger onderwijs Universiteiten en hogescholen berekenen studenten soms honderden euro’s voor materiaal of extra studie-onderdelen. Het is bij wet verboden, maar studenten betalen toch wel.

Fotodienst NRC

Pabo-studenten van hogeschool Windesheim in Zwolle gaan in hun tweede studiejaar verplicht op buitenlandreis. Vierdejaars Ger Molenkamp (27) kon destijds kiezen tussen bestemmingen als New York, Zuid-Afrika, Polen en België. Hij vloog voor 1.200 euro naar New York. „We bezochten drie scholen, verder was het veel sightseeing. Heel gaaf, maar zonder New York was ik ook een goede leraar geworden.”

Juffen en meesters moeten duidelijk op een schoolbord kunnen schrijven. Dit kost 14,50 euro, want ze hebben een speciaal pennensetje nodig „voor de ontwikkeling van een goed handschrift”, vertelt de opleidingsmanager van de Marnix Academie in Utrecht. De toekomstige leerkrachten kunnen de set kopen bij de boekhandel gelieerd aan de opleiding. Geen handschriftles, geen studiepunten, geen diploma.

„Aarde en Economie is een unieke combinatie”, meldt de site van de Vrije Universiteit (VU) Amsterdam. Studenten van deze opleiding moeten een „360-graden blik” ontwikkelen om „complexe vraagstukken aan te kunnen vliegen”. Daarom gaan zij ieder studiejaar op excursie in binnen- en buitenland. De kosten lopen op tot 550 euro: voor rekening van de student. Niet meegaan is geen optie, want aan de trips zijn studiepunten verbonden.

Hogescholen en universiteiten mogen hun studenten niet verplichten te betalen voor iets als pennensets, veldwerk of excursies. De Wet op het hoger onderwijs (uit 1992) verbiedt dit, want onderwijs moet toegankelijk zijn voor iedereen. Omdat niet alle hoger onderwijsinstellingen zich hieraan hielden, heeft voormalig minister Jet Bussemaker (Onderwijs, PvdA) hen er in 2015 nog eens nadrukkelijk per brief op gewezen.

Toch berekent bijna driekwart van de universiteiten en hogescholen nog altijd extra kosten door aan studenten, blijkt uit een inventarisatie onder alle bacheloropleidingen in Nederland.

Rekentoetsen

Voor Anna van den Akker (24), pabo-student aan de Marnix Academie, begon het bij de pennenset van 14,50 euro. Daarna kwamen een abonnement op een ‘digitale leeromgeving’ en boeken met codes die noodzakelijk waren om online (oefen)tentamens te kunnen maken (1.600 euro), een account voor hogeschooltaal.nl (55 euro), cursussen voor rekentoetsen (75 euro) en een online lessysteem (35 euro). Zo betaalde ze bijna 1.800 euro extra om de pabo succesvol af te kunnen ronden.

Dat zij deze kosten volgens de wet niet hoeft te betalen, wist Van den Akker niet. Haar medestudenten ook niet. „Er is geen discussie over, iedereen betaalt”, zegt ze. „Maar eigenlijk is het wel raar. Ik betaal al 2.000 euro collegegeld per jaar.”

Gernand Ekkelenkamp, opleidingsmanager van de pabo aan de Marnix Academie, is op de hoogte van de regels. Maar „sommige pabo-toetsen zijn door het ministerie verplicht, dus willen wij studenten daarop voorbereiden”, zegt Ekkelenkamp. Het is volgens hem niet mogelijk de kosten die dat meebrengt te dekken met collegegeld of het geld dat de Academie krijgt van het ministerie. „En blijkbaar zijn de kosten niet dermate hoog dat studenten er een punt van maken.”

Blijkbaar zijn de kosten niet dermate hoog dat studenten er een punt van maken

Gernand Ekkelenkamp, opleidingsmanager pabo Marnix Academie

Welke kosten verhalen hogescholen en universiteiten precies op hun studenten? Dat blijkt ingewikkeld in kaart te brengen. Hoewel 26 hogescholen en vier universiteiten informatie over studiekosten op hun website tonen, is meer dan de helft daarvan niet specifiek. Negen hogescholen en één universiteit deelden de informatie na een telefonische aanvraag. Soms volledig, soms alleen de kosten van het eerste jaar of van slechts een paar faculteiten.

Volgens de site van de Hanzehogeschool in Groningen zijn studenten gemiddeld 700 euro kwijt aan „literatuur en excursies”, of ze nou bedrijfskunde of chemie studeren. Waar deze kosten precies voor zijn per opleiding, kan een persvoorlichter niet toelichten. Noch kan ze vertellen of excursies verplicht zijn. „Dit is alles wat ik kan geven. Ik vind dat deze informatie volledig is.”

De Erasmus Universiteit in Rotterdam deelt na vijf e-mails en meerdere telefoongesprekken mee dat „het antwoord op deze vraag van dermate grote omvang is, dat beantwoording hier ophoudt”.

Zes universiteiten beweren nooit extra kosten in rekening te brengen bij de student, wat bij navraag bij universiteitsraden en studenten niet altijd blijkt te kloppen. Zo moeten eerstejaarsstudenten economie aan de Universiteit Utrecht wel degelijk voor 65 euro een boek met een code aanschaffen om toegang te krijgen tot een computerprogramma. De universiteit zegt in een reactie „in gesprek te zijn met de bibliotheek”, waar studenten in de toekomst alle benodigde programma’s moeten kunnen gebruiken.

Studenten Civiele Techniek van de Hogeschool Rotterdam moeten 80 euro aftikken voor een herkansing als zij een veiligheidscertificaat niet in een keer halen.

Leren hoe een pretpark werkt

Universiteiten en hogescholen mogen wel van studenten verwachten dat ze meegaan op zelf te betalen excursies of bepaalde leermiddelen aanschaffen, als ze een kosteloos alternatief bieden. Uit de rondvraag blijkt dat zo’n alternatief vaak ontbreekt, of dat studenten er niet van op de hoogte zijn.

Studenten van de Amsterdamse Gerrit Rietveld Academie gaan ieder jaar verplicht op excursie. Afgelopen jaar reisden ze naar Duitsland om tentoonstellingen te bezoeken. Ze betaalden 250 euro. Een gratis alternatief is er niet. „We hebben in al die jaren geen student gehad waarbij het een probleem was om te betalen”, zegt een medewerker van de studentenadministratie.

De opleiding Leisure Management aan NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden biedt een goedkopere optie voor een reis van tweedejaars studenten naar Disneyland Parijs (kosten: 330 euro) om te leren hoe een pretpark werkt. Studenten kunnen ook voor 14 euro een dag naar de Efteling om de bijbehorende drie studiepunten te verdienen. De hogeschool laat weten dat er daarnaast een gratis alternatief is (een werkstuk), waarover studenten in de colleges zouden worden geïnformeerd. Desgevraagd blijkt een aantal studenten deze mogelijkheid niet te kennen. „Hierover hebben we de communicatie verbeterd”, reageert een woordvoerder.

In een enkel geval mag een onderwijsinstelling van studenten geld vragen voor een verplicht onderdeel zonder een kosteloos alternatief te bieden. Dan moet uit de Onderwijs- en Examenregeling van een opleiding blijken waarom dat onderdeel onmisbaar is – wat uitzonderlijk is, zoals ex-minister Bussemaker schreef in haar brief uit 2015.

De Vrije Universiteit beroept zich op deze uitzondering voor het dure veldwerk dat studenten Aarde en Economie moeten doen. De VU laat in een reactie weten dat het diploma van de studenten zonder die veldervaring weinig waard zou zijn op de arbeidsmarkt.

Universiteiten kozen er zelf voor om bedrijven te worden die elkaar beconcurreren op studentenaantallen, schreef student Jasper Been in een opiniestuk in oktober 2017. „Zo holden ze hun eigen financiering uit.”

Indische inkt

Er zijn ook manieren om studenten officieel nergens toe te verplichten, maar ze in de praktijk toch geen andere keus te bieden. De Akademie voor Kunst en Vormgeving (AKV) St. Joost, onderdeel van Avans Hogeschool, helpt studenten op weg aan het begin van hun studie. Bij de receptie kunnen zij voor 120 euro een doos met basismaterialen kopen. Een paar potten acrylverf, een set potloden en kwasten, wat kleine gereedschappen, een snijmat, Indische inkt, een gum, krijtjes en een doosje houtskool.

Het potje inkt is na een maand of drie op. Door de vellen papier raak je snel heen en ook de verf haalt het einde van het eerste jaar niet. Jessica Bacuna (21), inmiddels gediplomeerd illustrator, dacht dat de materialen aangevuld zouden worden, maar de rest van haar studietijd betaalde ze alle materiaalkosten zelf. Duizend euro per jaar was geen uitzondering.

Natuurlijk, je kunt je verf bij de Action halen en ook de Blokker verkoopt kwasten. Maar „je wordt erop afgerekend als je werkt met slecht materiaal”, zegt Kim Blekkenhorst (27), net afgestudeerd aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU). Daarom koos zij voor duurdere merken.

Myriam Segers (26) geeft voor haar opleiding Vormgeving Communicatie aan de Groningse Academie Minerva zo’n 240 euro per jaar uit aan mooi papier „omdat je een lager cijfer krijgt als je je werk afdrukt op lelijk printpapier”. De Academie Minerva, gelieerd aan de Hanzehogeschool, zegt dit niet te herkennen.

Sommige instellingen spelen de bal terug naar de studenten zelf. „Helaas passen plannen van ambitieuze studenten soms niet in een krappe portemonnee”, zegt een persvoorlichter van de HKU. „Je kunt ook iets creatiefs bedenken zonder hoge uitgaven”, aldus de woordvoerder van Avans Hogeschool. „En we informeren studenten vooraf dat ze 80 euro per maand kwijt zijn aan materiaal.”

Managementgame

Wie houdt de studiekosten in de gaten? De Onderwijsinspectie houdt enkel „signaalgestuurd” toezicht, zegt een woordvoerder. Maar een lijst met ruim 300 klachten die het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) afgelopen zomer naar de inspectie stuurde, leidde niet tot vervolgstappen.

„We hebben de klachten onderzocht en een aantal instellingen geattendeerd”, zegt een woordvoerder. Welke instellingen? En wat waren de overtredingen? Op die vragen blijft een antwoord uit. „Er zijn als gevolg van de ISO-meldingen geen attenderingen verzonden aan instellingen”, mailt dezelfde voorlichter een dag later. De betrokken instellingen is alleen om een reactie gevraagd. Daarna beoordeelde de inspectie acht klachten als gegrond. „Meestal ging het om onvoldoende heldere communicatie naar studenten”, aldus de woordvoerder.

De inspectie heeft niet gecontroleerd of scholen hun beleid hebben aangepast. „Het onderzoek is afgerond, we zijn weer back to business as usual. Als er veel dezelfde signalen zouden binnenkomen, zouden we eventueel weer een dergelijk onderzoek kunnen openen.” Maar, erkent de woordvoerder: „Studenten weten nog onvoldoende de weg als ze een probleem willen aankaarten.”

Deze aanpak schiet tekort, vindt Tariq Sewbaransingh, voorzitter van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). „Want er komt misschien maar een klacht van één student binnen, maar die kan betrekking hebben op 30 of soms 150 anderen.” Zowel de LSVb als het ISO strijdt al bijna vijf jaar tegen onrechtmatige studiekosten. „Telkens als wij aan de bel trekken, stromen de klachten van studenten binnen”, zegt ISO-voorzitter Rhea van der Dong. „Maar daarna verslapt de aandacht steeds weer.”

De huidige minister van OCW Ingrid van Engelshoven (D66) volgt de lijn van haar voorganger: alleen als er veel klachten zijn, volgt actie van de inspectie. Het ministerie stelt dat studenten bij hun universiteit of hogeschool bezwaar kunnen maken tegen de opgelegde kosten. Als ze niet tevreden zijn met de uitkomst, kunnen ze in beroep gaan bij het College van Beroep voor het Hoger Onderwijs (CBHO). Dat behandelde in 2014 één beroep van een student van de Vrije Universiteit die een vak niet mocht volgen, omdat ze zich te laat had ingeschreven. De student werd in het gelijk gesteld op formele gronden: ze was niet gehoord over haar bezwaarschrift.

Als studenten massaal protesteren bij hun eigen instelling, blijken zij een enkele keer geld terug te kunnen krijgen. Na aanhoudende klachten onderzocht de Hogeschool Rotterdam wat studenten betalen voor digitale leermiddelen, excursies en andere activiteiten. Accountancystudenten bleken ten onrechte 32,50 euro te hebben betaald voor een managementgame. Dat konden ze terugvragen.

En toen studenten van Avans Hogeschool bezwaar maakten tegen een betaalde digitale toets, stelde het bestuur een onderzoek in naar studiekosten. Daarna kregen gedupeerde studenten de mogelijkheid hun extra kosten te melden. Waren die onterecht én gemaakt na de brief van Bussemaker uit 2015, dan kregen ze hun geld terug.

„Onderwijsinstellingen passen zich niet aan, tot ze worden gedwongen,” concludeert ISO-voorzitter Van der Dong. En studenten klagen niet of onvoldoende, zegt ze. „Als student ga je ervan uit dat het klopt wat je instelling vertelt.”

Correctie (24/01): In een eerdere versie van dit artikel stond dat het CBHO een beroep behandelde over administratiekosten. Dat klopt niet, het ging om een geschil over deelname aan een vak.

    • Floor Bouma
    • Jos de Groot
    • Els Onink