Een politieman op straat nadat een granaat was ontploft naast het politiebureau in Malmo.

Johan Nilsson/TT NEWS AGENCY

Zweedse politie over bendegeweld: ‘Iedere dode leidt weer tot een nieuwe dode’

Opnieuw vielen er deze maand doden door bendeoorlogen in Zweden. Ook omstanders worden het slachtoffer. ‘We hebben te lang gepraat, we moeten nu in actie komen.’  

Zweeds bendegeweld komt in golven, eens in de zoveel tijd laait het op. Maar het aantal schietpartijen en doden als gevolg, is niet eerder zo hoog geweest als nu. Deze maand vielen er in het Scandinavische land al vier doden. En het zijn niet alleen de bendeleden zelf die slachtoffer worden.

Een 60-jarige man in een buitenwijk van hoofdstad Stockholm overleed laatst nadat hij een handgranaat oppakte op straat, hij dacht dat het speelgoed was.

Het afgelopen jaar vonden er 320 schietpartijen plaats in het land dat 10 miljoen inwoners telt. Bovendien vielen er, voornamelijk als gevolg van bendegeweld, 42 doden. In 2011 en 2012 waren dat er nog 17.

Woensdag bij de start van het nieuwe politieke jaar heeft de Zweedse premier, sociaal-democraat Stefan Löfven, gezegd het geweld te willen stoppen. „Het zal niet mijn eerste optie zijn om het leger in te zetten maar ik ben bereid er alles aan te doen wat nodig is om serieuze en georganiseerde criminaliteit uit te schakelen”, zei hij.

Lees ook: Nederlandse student gewond bij schietpartij Zweden

Hoofd van de afdeling aanpak bendegeweld van de Zweedse politie, Fredrik Gardare, bemoeit zich sinds de jaren negentig met bendegeweld. Hij zegt dat de haat tussen de bendes de laatste tijd groter is geworden. „Er zijn niet eerder zoveel doden gevallen”, zegt hij. „We moeten de controle terugkrijgen op straat.”

Wat is er precies aan de hand?

„Laat ik vooropstellen dat bendegeweld altijd al een probleem is geweest in Zweden. Sinds de jaren negentig hebben we er last van, toen werd er veel geschoten door motorbendes als Hells Angels. De conflicten vinden nu op straat plaats tussen straatbendes. Zweden telt nu net zoveel bendeleden als vroeger, zo’n 5.000 mensen. Het grote verschil is dat er nu meer doden vallen als gevolg van de conflicten. Iedere dode leidt weer tot een nieuwe dode. Het is een domino-effect, ze willen elkaar steeds terugpakken. De haat lijkt groter te zijn geworden.” 

Het is niet zo dat de bendes nu meer wapens bezitten dan vroeger – ze zetten ze wel vaker in.

Waarom gebeurt dit nu?

„Een mogelijke verklaring is dat het beter kán dan een paar jaar terug, dat komt door een grote reorganisatie bij de politie. Een paar jaar geleden hadden we een speciale afdeling die zich op de bendes richtte en een die zich bezighield met drugs. Die aparte afdelingen zijn opgeheven en het aantal agenten op straat werd teruggedrongen, ook in de buitenwijken waar de straatbendes actief zijn. Vooral in grote steden als Stockholm, Malmö en Göteborg. Misschien hebben we ze te veel ruimte gegeven om hun gang te gaan.”

Wat is de relatie tussen de aanwezigheid van politie en het aantal doden?

„Onze aanwezigheid op straat oefent druk op ze uit. Ze gaan minder wapens inzetten omdat ze weten dat ze dan sneller gearresteerd worden. Het is niet zo dat de bendes nu meer wapens bezitten dan vroeger – ze zetten ze wel vaker in. Wat overigens opvalt is dat er meer handgranaten worden gebruikt.”

Hoe komen ze aan wapens?

„Die nemen smokkelaars mee uit Oost-Europa en voormalig Joegoslavië. Tegenwoordig kopen ze een automatische wapen als een kalasjnikov en krijgen ze er gratis een paar handgranaten bij. Omdat Zweden een lange grenslijn heeft kunnen illegale wapens relatief makkelijk het land binnenkomen.”

Het is allereerst gevaarlijk om zo maar uit een bende te stappen, ook zijn sommige dan al zo verslaafd aan alle drugs die ze gebruiken dat ze daarom blijven hangen.

Wie zijn de bendeleden?

„De groepen hier zijn niet heel anders dan bendes in andere grote steden, zoals Londen. Het zijn jongeren, voornamelijk jongens, tussen de 17 en 35 jaar oud. Ze zijn betrokken bij grote en kleine diefstallen, dealen en gebruiken vaak veel drugs – van wiet tot heroïne. De bendes lijken de laatste jaren gevoeliger te zijn geworden voor trends. Als de een handgranaten gaat gebruiken, volgt de ander. Ze doen elkaar meer na.”

Rechtse partijen in Zweden noemen het bendegeweld een migratieprobleem

„Nee, wij zien het als segregatieprobleem. Het zijn jongeren die in Zweden zijn geboren, vaak zijn hun ouders als arbeidsmigrant naar Zweden gekomen. Ze maken als kind al een slechte start, groeien op in slechte buurten. Het gaat vaak om jongens die door één ouder worden opgevoed en vroegtijdig hun school verlaten, in de verkeerde omgeving terechtkomen, of broers nadoen die ook in bendes actief zijn. Meestal komen ze zo rond hun 27ste tot inkeer, maar dan is het te laat. Het is allereerst gevaarlijk om zo maar uit een bende te stappen, ook zijn sommige dan al zo verslaafd aan alle drugs die ze gebruiken dat ze daarom blijven hangen. Op stations zie je hier soms van die oude dakloze en drugsverslaafde mannen bedelen – dat zijn mensen die in een bende gezeten kunnen hebben.”

Wat moet er nu gebeuren?

„We hebben de laatste jaren alle wetenschappers in de wereld die onderzoek doen naar bendegeweld gesproken. Nu moeten we in actie komen. We zijn al begonnen met het versterken van onze aanwezigheid op straat. Maar we hebben ook echt hulp nodig van de rest van de samenleving, van de politiek, van scholen die deze jongeren op school moeten zien te houden. Ouders die beter op hun kinderen moeten letten, het moet allemaal in samenspraak gebeuren. Eigenlijk moeten we allemaal in een gebouw zitten om dit probleem echt aan te kunnen pakken.”

In radicaal-rechtse media is Zweden een dystopisch voorbeeld. Ongebreidelde immigratie zou zorgen voor een epidemie van verkrachting en geweld. NRC ging kijken wat ervan klopt.

    • Maral Noshad Sharifi