David Frum: „Het machtsmisbruik is zorgwekkender dan ik dacht.”

Foto Cynthia van Elk

‘Dit is nog steeds abnormaal en gevaarlijk’

David Frum

Ooit was hij blij met Trump. Nu is David Frum, schrijver en conservatief denker, een van de laatste Republikeinen die zich blijft verzetten. „Trump is in het zadel geholpen door de babyboomers. Het is de ‘wij waren hier het eerst’-generatie.”

Fouten erkennen is niet populair in Washington, waar de ego’s regeren. Maar de schrijver en conservatieve denker David Frum (57) heeft er weinig moeite mee. Hij zat fout in 2002, zegt hij, toen hij als speechschrijver van George W. Bush de term ‘As van het Kwaad’ uitvond en daarmee de desastreuze Irak-oorlog dichterbij bracht. Hij heeft spijt van zijn verkeerde inschatting.

Dertien jaar later vergiste hij zich ook. Toen Donald Trump zich in 2015 kandideerde voor de Republikeinse voorverkiezingen, vond hij de New Yorkse zakenman verfrissend. „Trump was uniek”, zegt Frum, op zondagochtend in een Starbucks dicht bij zijn huis in Washington. „Als je de tv-debatten zag [tijdens de Republikeinse voorverkiezingen], dan hoorde je zestien kandidaten hetzelfde zeggen. En wat ze zeiden, was totaal irrelevant voor de levens van kiezers. Trump had geen idee wat er aan de heroïnecrisis gedaan moest worden, maar hij praatte er tenminste over. Misschien kon hij het Irak-trauma bespreekbaar maken in de partij.”

Maar al snel concludeerde Frum dat Trump een bedreiging was. Niet alleen voor zijn partij, maar voor de Amerikaanse democratie. Hij schreef een jaar geleden, vlak na Trumps aantreden, een alarmerend essay in The Atlantic. Trump staat op het punt Amerika in een autocratie te veranderen, schreef Frum. „Niet door een decreet of met geweld, maar door het langzame, demoraliserende proces van corruptie en bedrog.”

Het #NeverTrump-genootschap, conservatieven die tegen Trump zijn, is het afgelopen jaar flink uitgedund. Nog maar een paar prominente Republikeinen houden hun verzet vol. David Frum is één van hen. Het heeft de neoconservatief, tot zijn eigen ongemak, enorme populariteit bezorgd onder progressieven.

Deze week verscheen Frums boek Trumpocracy, over één jaar president Trump. „Het abnormale wordt normaal. Ik wil duidelijk maken: dit is nog steeds abnormaal, gevaarlijk, destructief voor onze democratie en onze positie in de wereld.”

Uw essay was alarmerend. Hoe kijkt u er na een jaar op terug?

„Over Trump zelf ben ik enigszins gerustgesteld. Hij is veel minder gedisciplineerd, en veel sneller afgeleid, dan ik had verwacht. Hij is meer bezig met zijn onbeduidende ego. Daardoor is hij veel minder effectief. Het pas verschenen boek van Michael Wolff [Fire and Fury, red.] geeft een mooi inzicht in zijn persoonlijkheid, maar het maakt ook een grap van Trump, wat gevaarlijk is. Trump heeft het Rusland-onderzoek gemanipuleerd, hij beschermt vrienden en bondgenoten. Het machtsmisbruik is zorgwekkender dan ik had voorzien.”

Uw partijgenoten zullen wijzen naar de economie. Zij zeggen: het gaat goed, en dat wilden we toch?

„Het economische succes had ik voorzien. De lonen gaan omhoog, de beurzen stijgen. Maar de Republikeinse Partij is ingestort. De partij heeft haar lot volledig verbonden aan Trump.”

Hoe heeft de partij de weg vrijgemaakt voor Trump?

„Ik ben een kind van de conservatieve beweging. Die heeft tussen de jaren zeventig en het midden van de jaren negentig veel goeds gedaan. Maar onze ideeën zijn steeds nuttelozer geworden. Ineffectief ook. Onze idealen zijn oplossingen voor problemen van decennia geleden. We begrepen de kiezer niet meer. We waren rijp voor deze overname door Trump.”

Hoe verklaart u die stilstand?

„We zijn politieke ideeën als eeuwige waarheden gaan zien. Maar het zijn oplossingen voor problemen. Conservatieven hebben hun principes sinds het Reagan-tijdperk niet meer opgefrist. Er is maatschappelijk debat over de dalende levensverwachting, de opkomst van heroïne, het verdwijnen van sociale samenhang, etnische spanningen, migratie. Maar conservatieven hoor je niet.”

Het machtsmisbruik is zorgwekkender dan ik had voorzien

David Frum geeft een voorbeeld van zo’n statisch conservatief idee: deregulering. Toen Ronald Reagan in de jaren zeventig de conservatieve beweging inspireerde, was er verzet tegen de dichtgeregelde markteconomie. „Je mocht nog niet eens een krop sla vervoeren in een vrachtwagen zonder federaal stempel. Dus gingen we regels weghalen bij het vrachtvervoer, de luchtvaart, de scheepvaart. Met succes. Daarna gingen we door met de energiemarkt, de telecommunicatie. Allemaal prima. Totdat we hetzelfde gingen doen met de banken en de financiële wereld. Dat werd een catastrofe. Dat betekent niet dat het oorspronkelijke idee slecht was, het betekent dat het idee niet langer bij de tijd paste.”

Is het conservatisme op hetzelfde dode punt als het socialisme in de jaren negentig?

„Socialisme begon met de belofte dat het een hogere materiële welvaart bood dan de markteconomie. Niemand gelooft dat nog. Er zijn nog altijd socialisten, maar ze beloven niet meer hetzelfde als vroeger. Zij hebben zich heruitgevonden.”

U ziet Trump als buitenstaander. Maar waarom? Je kan ook zeggen dat hij het witte superioriteitsdenken bespeelde dat al aanwezig was.

„Mensen zijn gecompliceerd. Je kunt mensen niet zomaar nationalistisch of racistisch noemen. Amerikanen voelen aan dat hun leven niet zo succesvol zal zijn als dat van hun ouders. Ze worden waarschijnlijk minder oud, ze hebben minder maatschappelijk succes, ze hebben last van overgewicht. Elke keer als ze de televisie aanzetten, horen ze dat ze een wit privilege hebben. Vind je het gek dat ze boos zijn? Hun leven is niet alleen slechter, ze worden ook nog eens beledigd.”

Welk thema houdt Trump-kiezers volgens u dan vooral bezig?

„Zo denken kiezers niet. In 1975 werkte ik voor het eerst in een politieke campagne in Canada. Ik moest langs de deuren om kiezers te tellen. Ik was ambitieuzer, dus nam ik een klembord mee en vroeg mensen: ‘Wat is voor u het belangrijkste thema?’ Toen de campagneleider dat hoorde, zei hij: ‘Dat is hetzelfde als mensen vragen wat hun favoriete priemgetal is.’ Zo werkt het niet.”

U bent teleurgesteld dat uw partij zich aan Trump overgeleverd heeft. Maar is de pas aangenomen Belastingwet niet het bewijs dat Trump een conservatieve agenda kan dienen?

„Er zitten goede dingen in, zoals de belastingverlaging voor bedrijven. Maar verder is het een serie oplossingen voor non-problemen. De economie groeit allang, die hoef je niet te stimuleren met lagere belastingen. Republikeinen weten dat ze het bij de tussentijdse verkiezingen in november slecht gaan doen. Ze willen snel binnenhalen wat ze kunnen. Deze wet is impopulair, omdat hij is gebaseerd op de meest verouderde instincten van het conservatisme.”

Wat ik niet begrijp, is de strategie van de Republikeinen. Waarom alles zetten op maatregelen die impopulair zijn, zoals de Belastingwet en het afschaffen van Obamacare? Wat is het einddoel?

„Dat heeft met demografie te maken. Trump is in het zadel geholpen door de babyboomers. In de jaren zestig en zeventig waren zij de motor achter progressieve ideeën. Maar hun ideeën veranderden. In de jaren negentig werden ze economisch conservatiever. Nu zijn het zestigers, en ze zijn bang. Ze willen vooral hun rechten behouden, en vinden dat de overheid voor hen moet werken. Het is de ‘wij waren hier het eerst’-generatie.

Ik heb dit jaar geleerd dat veel regels ongeschreven zijn

„De babyboomers worden straks zeventigers, tachtigers. En dan gaan er twee dingen gebeuren. De mannen gaan doorgaans eerder dood. De achterblijvers, meestal vrouwen, worden in toenemende mate afhankelijk van de overheid. Dat stemt ze milder. Ik ben conservatief, maar soms is sturing door de overheid juist nodig, zoals in de zorg.”

Intussen worden de instituties, zoals de democratie, de rechterlijke macht en de media, volgens u bedreigd.

„Het systeem is zwak. Ik heb dit jaar geleerd dat veel regels ongeschreven zijn. Er is geen wet die verbiedt dat je president kan zijn terwijl je bedrijf of familie zich tegelijkertijd verrijkt. Het is immoreel, maar de grenzen zijn in ons systeem nooit getest. Nu iemand de grenzen voor het eerst opzoekt, is er geen mechanisme om hem tegen te houden.”

Hoe kunnen de instituties zich herstellen?

„Als we hier heelhuids uitkomen…”

Daar bent u niet zeker van?

„Nee. Maar laat ik even van het optimistische scenario uitgaan. Trump is op een dag geen president meer. Dan gaan we veel beter vastleggen aan welke regels ons politieke systeem moet voldoen. Het openbaar maken van belastingaangiftes zal verplicht worden, omdat we deze puinhoop hebben meegemaakt. Zakelijke belangenverstrengeling met familieleden mag straks niet meer. Ik denk ook dat kiezers zich anders gaan gedragen. Hoe vaak ik conservatieven op Facebook niet zie schrijven: ‘O, hadden we maar saaie leiders.’ Oké, stem dan op ze!”

Waar is uw optimisme op gebaseerd?

„Er is ook iets moois gebeurd. Mensen keren zich niet langer af van het publieke debat. Ze volgden politiek niet meer, en nu zie je een ongekende mobilisatie van burgers. Dat had ik niet durven hopen.”

Hoe ziet de Republikeinse Partij er in het post-Trump-tijdperk uit?

„Er zijn twee mogelijkheden. De partij kan marginaliseren en zich ontwikkelen tot een Amerikaans Front National, aangevuld met een paar plutocraten. Tot een partij die de democratie steeds explicieter zal afwijzen. Als de partij wil overleven, moet ze moderniseren, zoals de Duitse CDU. We moeten de impopulariteit van onze ideeën onder ogen zien.”

In 2012, na de nederlaag van Mitt Romney, kondigde de partij al een modernisering aan. Drie jaar later kwam Trump.

„Het enige dat de partij veranderde, was de toon over migratie, die milder werd. Verder gebeurde er niets. De kiezers wilden meer gezondheidszorg, minder migranten en geen Bush meer. Wat gaf de partijelite hun? Minder gezondheidszorg, meer migranten en Jeb Bush.”

U bent al uw politieke vrienden kwijtgeraakt. U zei eens dat u uit pure walging niet meer langs het Witte Huis kan lopen.

„Harry Truman zei eens: ‘Als je een vriend in Washington wil, dan moet je een hond nemen’.” Frum laat een stilte vallen. Dan zegt hij droogjes: „Ik heb twee honden.”

Was de scheiding tussen u en de conservatieve beweging traumatisch?

„Ik heb mijn trauma acht jaar geleden al gehad, toen ik brak met mijn meeste vrienden. Dit is niet meer dan een epiloog.”

Frum vertelt hoe het misging. In 2010 werkte hij voor de conservatieve denktank American Enterprise Institute (AEI). Tijdens het debat over Obamacare drong hij er bij Republikeinen op aan om zaken te doen met Obama. Conservatieven hadden een mooi nieuw zorgstelsel kunnen uitonderhandelen met de Democraten, vond hij. Maar de hardliners van de Tea Party hadden de Republikeinse Partij net overgenomen. Zij eisten de totale nederlaag van Obama. Op de dag dat de wet door de Democraten in het Congres werd aangenomen, gaf Frum in een blog de schuld van het fiasco aan de radicalen.

Harry Truman zei eens: ‘Als je een vriend in Washington wil, dan moet je een hond nemen’. Ik heb twee honden.

Frum: „Meteen werden alle partijmachinaties tegen me ingezet. Ik werd afgemaakt in een hoofdartikel in The Wall Street Journal. Een paar dagen later was ik ontslagen bij AEI. Dat was een dramatische persoonlijke ervaring. Mensen die ik als vrienden beschouwde, wilden niet meer met me gezien worden. Het werd eenzaam, maar ik ben de partij trouw gebleven. Ik ben er nog.”

En uw politieke bondgenoten?

„De vrienden die ik nog heb, hebben een zwaar jaar gehad. Ze marcheerden jarenlang met een leger mee, en opeens gaat het leger een andere kant op dan zij. Als je altijd loyaal was, is dat moeilijk.”

Bent u teleurgesteld in de #NeverTrump-beweging?

„Nee. Ik ben onder de indruk van die paar mensen die vastgehouden hebben aan hun idealen. God was bereid Sodom niet te vernietigen als er tien rechtvaardigen te vinden waren. Wij zijn met meer dan tien.”

U schrijft in uw boek: ‘Verzet begint door te weigeren dat Trump je persoonlijk corrumpeert.’ Hoe doe je dat?

„Door van Trump te leren. Hij heeft ons met al zijn leugens geleerd: de Waarheid bestaat. Meningen verschillen, maar feiten staan vast. De postmoderne mode dat de waarheid relatief is, is met Trump en al zijn leugens onderuitgehaald.”

Is er toekomst voor het conservatisme?

„Het voortbestaan daarvan is geen doel op zich. De democratie moet overleven, dat is het belangrijkste. Als de conservatieve beweging niet meer nuttig is, dan moeten we er maar afscheid van nemen.”