Veel kabaal, maar wat heeft hij nu veranderd?

Buitenlands beleid

Trump heeft de wereld opgeschud maar minder dan hij beloofde. Wel doen de VS onder zijn leiding vrijwillig troonsafstand als wereldleider.

Trump met echtgenote Melania, de Saoedische koning Salman en de Egyptische president Sisi in Riad. Foto's Reuters/EPA

Het kan niemand zijn ontgaan. De Amerikaanse president is aangetreden met de belofte de wereld op te schudden. En die belofte is ingelost.

De stijl van Donald Trump is rauw en ruig. Hij klaagt over de troep die zijn voorgangers hebben achtergelaten en die hij nu moet opruimen. Hij koeioneert bondgenoten in NAVO (profiteurs) en Verenigde Naties (wie tegen mij stemt krijgt geen geld). Hij bedreigt vijanden (hij noemde de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un little rocket man, wiens land hij desnoods „totaal zal vernietigen”.) En hij heeft de wonderlijke gewoonte om autoritaire leiders het hof te maken („Ik koester warme gevoelens voor u”, zei hij tegen China’ president Xi.)

Trump heeft ervoor gezorgd dat de hele wereld, vriend én vijand, nu al een jaar op het puntje van zijn stoel zit. Hij heeft veel kabaal gemaakt, maar heeft hij ook veel veranderd? Is er een nieuw Amerikaans buitenlands beleid, of is Trump vooral, om met The New York Times te spreken, braggadocio: arrogante pretentie en opschepperij?

Op een aantal punten heeft Trump uitdrukkelijk gebroken met het beleid van zijn voorganger én met de internationale consensus. Hij kondigde het vertrek uit het klimaatakkoord van Parijs aan, hij erkende eenzijdig Jeruzalem als hoofdstad van Israël, hij stapte uit de onderhandelingen voor het grote Aziatische handelsakkoord TPP én hij gaat tekeer tegen het akkoord dat de wereldgemeenschap heeft gesloten met Iran over de nucleaire activiteiten van dat land.

Voorhamer

Toch pakte Trump niet elke ochtend de voorhamer uit zijn tas. Er was ook opvallend veel continuïteit.

Zo hebben de Amerikanen hun handen niet afgetrokken van Afghanistan, maar proberen ze juist met meer troepen de situatie onder controle te krijgen. Het afgooien van een van de zwaarste niet-nucleaire bommen, de mother of all bombs (9,800 kilo), boven een tunnelcomplex van IS in het oosten van Afghanistan, in april, was opvallend spierballenvertoon, maar belangrijker was de verlenging van het mandaat.

Pakistan is de Verenigde Staten al jaren een doorn in het oog, omdat het niet genoeg doet aan de strijd tegen terroristen in Afghanistan. Trumps voorganger Obama zette Pakistan al onder druk en beperkte de financiële steun. Trump probeert nu hetzelfde, maar met een véél grotere verlaging van het budget.

Wat Trump ook roept, oud en nieuw beleid bestaan vooralsnog naast elkaar

In Syrië, waar Obama al opteerde voor een bescheiden rol, heeft Trump in essentie de Amerikaanse lijn voortgezet, met die kanttekening dat hij, naar eigen zeggen, zijn generaals meer ruimte heeft gelaten om naar eigen inzicht te opereren. Ook hier maakte hij even een punt door met raketten een Syrisch vliegveld te bombarderen – maar dat was niet de opmaat naar een veel grotere, meer zichtbare Amerikaanse militaire rol. Maar hij is ook niet van plan de VS op korte termijn uit Syrië terug te trekken – de VS koersen nog steeds op een Syrië zonder Assad.

In Europa, tot slot, hebben de Verenigde Staten zoals beloofd meer troepen naar de oostflank van de NAVO gestuurd. Trumps tirades tegen de ‘wanbetalers’ in het bondgenootschap zetten kwaad bloed, maar hij is niet de eerste president die de Europeanen tot hogere defensie-uitgaven aanspoort.

Wat Trump ook roept, oud en nieuw beleid bestaan vooralsnog naast elkaar. Dát is eigenlijk niet wat Trump had beloofd. In zijn campagne droomde hij nog van een handelsgevecht met China, een grandioze toenadering tot Moskou, terugtrekking uit talloze internationale afspraken en de herinvoering van martelpraktijken. Afgezet tegen zijn campagnebravoure is hij nog niet ver gekomen.

Trump voert koikarpers in Tokio, terwijl de Japanse premier Abe toekijkt.Foto’s Reuters/EPA

„Trump heeft moeten leren dat hij niet alles zomaar kan doen. Soms hielden zijn adviseurs hem tegen, soms de bureaucratie, soms het Congres”, zegt hoogleraar Hal Brands, die aan Johns Hopkins University de Henry Kissinger-leerstoel bekleedt. „Dé grote veranderingen zaten niet in het beleid zelf, maar in het niet-meetbare, het ongrijpbare. Trump bracht nieuwe ideeën, nieuwe retoriek, en een heel andere sfeer. Maar dat is voor de internationale verhoudingen van groots belang omdat het gaat om de ideeën en de retoriek van de president van de Verenigde Staten.”

Trump heeft in een jaar de grondslag voor het opereren van de VS in de wereld radicaal veranderd, zegt Brands. Voor het eerst in decennia komen de VS niet meer uitdrukkelijk op voor democratie en vrijheid. Voor het eerst gaan de VS er niet meer vanuit dat internationale samenwerking leidt tot een betere wereld. Uitgangspunt is nu zero-sum: als er iemand wint (de VS), moet er iemand anders verliezen. De VS zijn nu een land dat als het zo uitkomt bondgenoten verbaal op de korrel neemt, niet meer het land dat verlichte Amerikaanse idealen propageert.

Lees ook: Wie vult de vacature wereldmacht na het wegvallen van de VS?

Richard Haass, directeur van de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations, vatte Trumps koerswijziging samen als: „De grote abdicatie.” Grootmachten verliezen hun positie in de wereld doorgaans omdat ze in het buitenland te veel willen of omdat ze thuis hun zaakjes niet op orde hebben. Trump heeft er een derde methode van machtsverlies aan toegevoegd: de vrijwillige troonsafstand. Trump wil niet meer de steunpilaar van het internationale systeem zijn. De kosten van die traditionele rol wegen volgens hem niet op tegen de baten.

Na een jaar Trump, schreef Haass onlangs in The Atlantic, hebben de VS een reputatie van „onbetrouwbaarheid en provincialisme”. Dat komt niet alleen door de „grote abdicatie”. Traditioneel hadden de VS óók invloed in de wereld door een voorbeeld te zijn. Politieke verdeeldheid en Trumps dédain voor rechtspraak, media en minderheden ondergraven volgens Haass de geloofwaardigheid van Amerika als voorbeeld. Binnenlands beleid is ook buitenlands beleid.

Hoeveel effect heeft het fenomeen Trump op de wereld gehad?

„Tot dusver hebben die veranderingen niet tot enorme wijzigingen geleid in de wereld”, zegt Brands, die deze week door Europa reisde. „Neem de Europese bondgenoten. Ze zeggen dat pakweg 80 procent van de samenwerking niet is veranderd, maar ze kijken anders naar de VS dan voorheen.”

Trump, zegt Brands, „heeft het buitenlands beleid niet opgeblazen, maar de schade ontstaat door langzaam bloeden”.

Trump bij de Klaagmuur in Jeruzalem.

Hoe langer het Trump-tijdperk duurt, hoe groter de schade, redeneert hij dan ook. Dat Trump in zijn eerste jaar zijn zin niet kreeg, betekent niet dat hij in zijn tweede jaar berekenbaarder of minder destructief zal zijn.

Bovendien, zegt Brands, heeft Trump een aantal explosieve dossiers voor zich uitgeschoven. De onderhandelingen over NAFTA naderen een ontknoping, over een paar maanden moet hij wéér een besluit nemen over sancties tegen Iran en de vraag is wat er met Noord-Korea gebeurt, als de detente rond de Olympische Winterspelen voorbij is.

Nog steeds machtig

Wat Trump nu wijzigt, kán nog teruggedraaid worden, denkt Brands. „De VS zijn nog steeds machtig en niet alle aanzien is in een jaar verdwenen. Vier jaar Trump kan de wereld wel aan. Veel landen proberen rustig af te wachten, het uit te zitten. Maar wat als Trump in de verlenging gaat?”

Ook Haass durft nog niet te zeggen of Trump een „aberratie is of het nieuwe normaal”. Maar, waarschuwt hij, als de VS de internationale orde in de steek laten, is er niemand om die rol over te nemen

Europa is te veel met zichzelf bezig. Ruslands economische armslag is beperkt en zijn buitenlandse avonturen beperken zich tot Europa en het Midden-Oosten. China is uit op economische en politieke invloed, niet op versterking van de internationale orde. De abdicatie van de VS, stelt Haass, draagt bij aan de wanorde in de wereld.

    • Michel Kerres