Column

Geen standbeeld zonder disclaimer

Het is geen goede zaak beelden van controversiële figuren te verwijderen, schrijft Lamyae Aharouay. De lessen die we uit de geschiedenis kunnen trekken zijn te kostbaar. Maar die keuze vraagt om verantwoordelijkheid.

Het beeld van Robert E. Lee, opperbevelhebber van het zuidelijke leger tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) en verdediger van slavernij, staat nog steeds in Emancipation Park, Charlottesville. Afgelopen zomer leidde een beslissing van de gemeenteraad om het beeld te verwijderen tot een van de grootste extreem-rechtse demonstraties sinds decennia. U kunt zich de wapperende nazi- en confederatievlaggen en de fakkels die de woedende gezichten van demonstranten verlichtten vast nog wel herinneren. De demonstraties kostten uiteindelijk een vrouw het leven nadat een automobilist op een groep tegendemonstranten inreed.

Het beeld staat er dus nog. Er loopt een rechtszaak tegen de beslissing van de gemeenteraad, komende maand gaat die verder. Na de protesten in Charlottesville roerden meer steden zich over controversiële monumenten en standbeelden. Symbols of hate, zo noemde burgemeester Bill de Blasio van New York ze. Hij wees een commissie aan die zich moest buigen over de vraag wat te doen met de beelden in zijn stad. Op hun lijstje staan het beeld van Christopher Columbus dat boven Columbus Circle staat, een plakkaat in Manhattan voor Philippe Pétain, de dictatoriale leider van Vichy-Frankrijk. En een standbeeld van Dr. J. Marion Sims, die slavenvrouwen gebruikte voor experimenteel gynaecologisch onderzoek, zonder verdoving.

Een week geleden kwam de commissie tot een oordeel. Bijna alle beelden blijven staan, voorzien van nieuwe plakkaten waarin de beelden in historische context worden geplaatst. Alleen Sims wordt verplaatst, naar de begraafplaats in Brooklyn waar zijn lichaam begraven ligt.

De geschiedenis hangt in de praktijk een paar stappen verder gewoon nog aan de muur

Dichterbij huis, in Den Haag, verwijderde het Mauritshuis het kunststoffen replica beeld van de naamgever van het museum uit de foyer. Dat gebeurde al in september, blijkbaar viel het recentelijk pas op. Hashtag ophef. De persvoorlichter van het Mauritshuis praatte zich schor om uit te leggen waarom de buste is verplaatst. Al sinds de heropening in 2014 denkt het museum na hoe ze het verhaal over Johan Maurits kan vertellen, inclusief zijn rol in het slavernijverleden. Een deel van een van de zalen is aan hem gewijd. Om dat verhaal zo compleet mogelijk te maken zijn wetenschappers van de Universiteit Leiden ingeschakeld. Daarbij, een portret van Johan Maurits hangt nog altijd in het trappenhuis van het gebouw. Er is geen beeld omver getrokken, het gaat om een namaakbeeldje dat een andere plek heeft gekregen.

Het mag niet baten, in de ogen van sommigen is dit het begin van het einde. Nog sneller dan u en ik het woord ‘beeldenstorm’ kunnen uitspreken, kondigden Kamerleden van de PVV en de VVD Kamervragen aan. VVD’er Antoinette Laan zei in De Telegraaf dat slavernij „in het huidige tijdsgewricht” totaal onacceptabel is, maar dat door het weghalen van zo’n beeld de eigen geschiedenis „weggeschreven” wordt. De geschiedenis hangt in de praktijk een paar stappen verder gewoon nog aan de muur.

Het goede nieuws is dat die slavernijgeschiedenis en het vertellen van het hele verhaal belangrijk worden gevonden. Opvallend, want toen afgelopen zomer op een steenworp afstand van het Mauritshuis werd geformeerd, haalde een voorstel van D66 om meer geld te steken in onderwijs over slavernij en kolonialisme het niet. Een gemiste kans voor de VVD, die zich kennelijk zorgen maakt over cherry picking in de geschiedenis.

Nog even over die ‘beeldenstorm’, waar in ons land gewoonweg geen sprake van is. Ook in Nederland staan beelden van controversiële figuren. Het is geen goede zaak die te verwijderen, de geschiedenis en de lessen die we eruit kunnen trekken zijn te kostbaar om te verbannen naar het rijk der vergetelheid. Maar die keuze vraagt om verantwoordelijkheid. Kies je voor de geschiedenis, kies dan ook voor educatie, het hele verhaal.

Wat het Regeerakkoord uiteindelijk wel haalde is een bezoek aan het Rijksmuseum en het leren van het Wilhelmus, ‘inclusief de context ervan’. Idee: voeg daar een bezoek aan het Mauritshuis aan toe. En vergeet dan vooral de context niet.

Lamyae Aharouay is freelance journalist en presenteert de podcast NRC Haagse Zaken.