Revolte in de SPD drijft Schulz in het nauw

De Duitse formatie

De SPD-leider moet nu zijn achterban ervan overtuigen weer een coalitie aan te gaan met Merkel. Die wil een einde van dat tijdperk.

SPD-leider Martin Schulz grijpt naar een fles water onder de tafel, tijdens een ontmoeting met leden in Dortmund op 15 januari. Wolfgang Rattay/Reuters

Bijna vier uur lang heeft Martin Schulz, leider van de Duitse sociaal-democraten, de wind van voren gekregen van zijn partijgenoten. Hij ziet er aangeslagen uit, boos en gefrustreerd.

Soms flakkert zijn strijdlust even op. Dan neemt hij het woord, balt hij een vuist en zegt hij met rood aangelopen gezicht dat hij zich ergert aan het gebrek aan begrip voor wat er op het spel staat. „Voor onze partij, voor onze kiezers, voor Duitsland en Europa. Ik ben intens bezorgd en slaap er slecht van.”

In een klein vergaderzaaltje in Düsseldorf is Schulz deze dinsdagavond het akkoord op hoofdlijnen komen verdedigen, dat de basis moet vormen voor een nieuwe regeringscoalitie met CDU en CSU. De hele week doorkruist hij het land op zoek naar steun. Maar hij stuit op een revolte.

Zijn partij is tot op het bot verdeeld. De emoties lopen hoog op, beide kampen geloven dat alleen zij de oudste partij van Duitsland (sinds 1890 onder de huidige naam actief) nog van de ondergang kunnen redden.

Weer in een regering onder Angela Merkel? De meeste afdelingshoofden uit Noordrijn-Westfalen die in Düsseldorf bijeen zijn willen er niet aan. En hier, onder elkaar, neemt niemand een blad voor de mond. „Met dit stuk kunnen we echt niet aankomen bij onze kiezers”, zegt de één over het akkoord dat Schulz en zijn collega’s vrijdag in Berlijn hebben uitonderhandeld. „Dit is een Merkel-document”, klaagt een ander. Velen zeggen: „Laten we alsjeblieft in de oppositie gaan om op krachten te komen.”

Lees ook: De SPD wil nu ineens wel met Merkel praten. Waarom?

Partijcongres

Zondag komt in Bonn een 600 man sterk partijcongres van de SPD bijeen om over het akkoord te stemmen. Wordt het ‘nee’, en daar ziet het steeds meer naar uit, dan is vier maanden na de Bondsdagverkiezingen weer volstrekt onduidelijk hoe Duitsland geregeerd gaat worden. De enige andere optie voor een meerderheidsregering – CDU en CSU met de liberale FDP en de Groenen – bleek in november na twee maanden formeren onhaalbaar.

De jongeren van de SPD, de Jusos, waren de eersten die zich hard keerden tegen een mogelijke nieuwe Grote Coalitie (of GroKo) met de christendemocraten. Een „dwergenopstand” die de SPD maar snel de kop moest indrukken, smaalde Alexander Dobrindt, een van de voormannen van de beoogde coalitiepartner CSU. De neerbuigende term werd een geuzennaam. In verschillende (kleine) deelstaten spraken SPD-afdelingen zich deze week alvast tegen het akkoord uit.

Op de stoep van het hotel in Düsseldorf waar het SPD-beraad met Schulz plaatsvindt, wacht in de regen een dertigtal Jusos de partijleider en de andere deelnemers op met tromgeroffel en spreekkoren. „Nooit, nooit, nooit meer GroKo!”, roepen ze. Op spandoeken en borden staan teksten als ‘#NoGroKo’, ‘Dwergenopstand’ en ‘Wie de basis niet eert, is het regeren niet weerd’.

De SPD moet linkser worden. Anders wacht ons hetzelfde lot als de Parti Socialiste in Frankrijk

Voor Robert Kollar (23), student sportwetenschap, staat de geloofwaardigheid van de SPD op het spel. Had Schulz aanvankelijk niet zélf, na het historische slechte verkiezingsresultaat in september (20,5 procent), gezegd dat zijn partij in de oppositie zou gaan? „En nu komt hij met een akkoord dat niet past bij ons programma: geen algemene ziektekostenverzekering, wel een bovengrens voor het aantal vluchtelingen én een beperking van de gezinshereniging.”

Annika Maus (30, gemeenteambtenaar) valt hem bij. „De SPD moet linkser worden. Anders wacht ons hetzelfde lot als de Parti Socialiste in Frankrijk”, die vorig jaar vrijwel werd weggevaagd. „En natuurlijk hopen we door dit akkoord te verwerpen ook een eind te maken aan het tijdperk-Merkel.”

Dat het verzet tegen de GroKo geen dwergenopstand meer is, blijkt binnen. De ene na de andere spreker verklaart waarom hij of zij het akkoord niet kan steunen. Omdat het niet links genoeg is. Omdat er niets over milieu in staat. Omdat er ‘een groot narratief’ aan ontbreekt. Omdat de kiezers na vier jaar Merkel niet meer weten waar de SPD eigenlijk voor staat.

Verlies aan vertrouwen

„Hier heb ik in de verkiezingscampagne geen zes weken voor gefolderd”, zegt een vrouw verbitterd. „We hebben verandering beloofd, dit is meer van hetzelfde.” Er is een massaal verlies aan vertrouwen in de leiding, weet een ander.

Schulz en mede-onderhandelaar Andrea Nahles, ooit zelf een opstandige Jusos-leider en nu fractievoorzitter in de Bondsdag, horen het allemaal zuchtend aan. De meeste van de 70 aanwezigen zijn partijfunctionarissen, die op het partijcongres mogen stemmen. Zelfs enkele voorstanders van het akkoord zeggen: ik zou wel voor wíllen stemmen, maar in mijn district is tweederde van de mensen tegen.

Ongeveer een derde van de sprekers zegt zich schoorvoetend achter het akkoord te scharen – „omdat we ons anders in een fatale chaos storten”, zegt één van hen. Stemt het congres zondag wel in met het onderhandelingsresultaat, dan beginnen er gesprekken over een definitief regeerakkoord – dat nog aan alle SPD-leden wordt voorgelegd.

Ik zou wel voor wíllen stemmen, maar in mijn district is tweederde van de mensen tegen

Als Schulz het woord neemt beklaagt hij zich over „het diepe wantrouwen” in zijn partij . „Sinds 1977 ben ik lid, maar zoiets heb ik nog nooit meegemaakt. Iedere dag moet ik in de pers lezen dat ik een visieloze leider ben.” De SPD’ers zwijgen bedrukt. „Maar ik heb de verantwoordelijkheid voor deze partij, die mij een jaar geleden unaniem tot voorzitter koos.”

De sociaaldemocratie verkeert in heel Europa in een crisis, zegt Schulz, oud-voorzitter van het Europees Parlement. „De Europese paragraaf in ons akkoord betekent écht een wending: het einde van de bezuinigingspolitiek. Ik was verrast dat Merkel ermee instemde.”

Schulz verbaast zich over de navelstaarderij in Duitsland. „Er is geen besef wat voor land we zijn, wat onze verantwoordelijkheid is. Oostenrijk heeft een rechtse regering waar je koud van wordt. Als Macron faalt is Marine Le Pen de volgende Franse president. Het Verenigd Koninkrijk maakt zich los van de Europese Unie. Wij hebben als Duitsland echt een rol te spelen.”

Mager applausje

Nog maar een keer bezweert Schulz dat er met het akkoord heus vooruitgang wordt geboekt in de zorg, bij de pensioenen, het onderwijs en de kinderopvang. Hoe leggen we de mensen straks uit dat we dat allemaal laten schieten en aansturen op nieuwe verkiezingen, vraagt hij retorisch, omdat we liever in de oppositie gaan?

Natuurlijk had ook hij graag meer bereikt, erkent Schulz. „Maar één procent van iets, is nog altijd meer dan honderd procent van niets, zoals [oud-SPD-politicus] Johannes Rau zei. Hij zei ook: we moeten het leven van de mensen iedere dag een beetje beter maken als we dat kunnen. En als we het wel kunnen maar niet doen, dan maken we een fout. Daarom vraag ik: geef me uw vertrouwen. Dan kunnen we halverwege de regeerperiode evalueren hoeveel er van het regeerakkoord is uitgevoerd. Geef ons die kans.” Hij krijgt een mager applausje.

    • Juurd Eijsvoogel