Geen enkele scholier wil de verkeerde studie kiezen

Studiekeuze

Scholieren aarzelen bij hun studiekeuze. Die bepaalt de rest van hun leven, denken ze. En menig eerstejaars stopt na de verkeerde keuze alweer voor 1 februari. Het studiekeuzebureau kan helpen: „Leer eerst jezelf kennen. Pas dan kun je kiezen.”

Intermijn-oprichter Loth van Veen (staand) bespreekt een opdracht met de deelnemers. Foto's Joris van Gennip

„Aardig, stevig postuur, zelfverzekerd”, somt Jannes (19) op. Hij is net met een foto van Stijn (19) de straat op gegaan om voorbijgangers te vragen wat ze over hem denken. „Je hobby’s zijn hockey, voetbal en gamen. En je bent grappig, gezellig en leuk.” Bij die laatste woorden moet Stijn lachen. „Was het een meisje dat dat zei?”

Jannes en Stijn doen mee aan een studiekeuzeprogramma van Intermijn, een van de organisaties die geslaagden en uitvallers helpen met het kiezen van een studie. Deelnemers voeren drie maanden lang drie dagen per week opdrachten uit om zichzelf te leren kennen, onder begeleiding van een coach. De vierde dag lopen ze mee op een werkvloer. Na het traject hebben ze, als het goed is, een idee over wat ze willen studeren.

„Vroeger gebruikten jongeren een tussenjaar om te freewheelen”, zegt oprichter Loth van Veen. „Tegenwoordig is het een investering in jezelf.” In de tien jaar dat Van Veen zelf voor de klas stond, zag ze dat veel jongeren die na hun eindexamen een tussenjaar nemen niet goed nadenken over hun studiekeuze. Terwijl veel van hen verkeerd kiezen: eenderde van de studenten stopt in het eerste jaar – liefst vóór 1 februari omdat ze dan niet het hele collegejaar hoeven betalen. „Ik dacht: waarom gaan ze niet naar een studiekeuzebureau? Maar dat bleek niet te bestaan.”

Persoonlijke ontwikkeling

Met collega Annemiek Offermans richtte ze in 2013 daarom zelf zo’n organisatie op en inmiddels zijn er meer aanbieders. Van Veen wilde een breed programma, niet alleen gericht op studiekeuze, maar ook op persoonlijke ontwikkeling. „Veel leerlingen beginnen bij het aanbod: dan gaan ze al die honderden studies bekijken”, zegt ze. „Wij zeggen: begin bij jezelf. Want pas als je jezelf kent, kun je kiezen.”

Zo is de foto-opdracht bedoeld om deelnemers bewust te maken van de eerste indruk die ze achterlaten. En voor hun ‘vriendenboekje’ verzamelen ze ‘360 graden feedback’ door over zichzelf vragen te stellen aan vrienden en familie. Zoals: welke drie woorden passen bij mij? Ze kijken ook documentaires over inspirerende personen, bijvoorbeeld over 3-sterrenkok Sergio Herman en over Laura Dekker, die als 14-jarige alleen de wereld rond zeilde. Daarna geven ze een presentatie over hun eigen inspirerende voorbeeld.

Quirine Muller (17) heeft het programma net afgerond. Met als resultaat drie studies die ze leuk vindt: de hogere hotelschool, toegepaste psychologie, en ten slotte media, informatie en communicatie. Twee van die drie hebben een selectieprocedure, dus helemaal zeker over haar toekomst is ze niet. Maar vóór het traject bij Intermijn had ze helemaal geen idee. Er is ook zoveel keuze, zegt haar moeder. „En die keuze kwam te vroeg. Daardoor klapten alle deuren dicht. Op een gegeven moment wisten wij het ook niet meer.”

Een studie kiezen voelt als iets heel belangrijks, zeggen de deelnemers. Alsof je de richting bepaalt voor de rest van je leven. „Dat is beangstigend”, vindt Quirine. Maurits Bijl (18) zegt: „Ik wil dat mijn studie mij een leuke baan bezorgt; ik wil niet zomaar iets kiezen. Anders voelt het alsof ik voor niets vwo heb gedaan.”

Een ‘twijfeltoolkit’

Veel jongeren denken dat er één opleiding is die perfect bij ze past, zegt Van Veen. En dat iedereen een passie heeft, die je alleen nog maar even hoeft te vinden. „Wij zijn nuchter: perfecte studies bestaan niet en je passie kan ook in je privéleven liggen.” Omdat de twijfel op een moment weer zal komen, maken cursisten bij Intermijn een ‘twijfeltoolkit’, met persoonlijke spullen als een boekje en muziek. Om zichzelf op zo’n moment te bemoedigen.

Met zo’n 2.500 opleidingen is er veel te kiezen. Zó veel, zegt Thijs Launspach, psycholoog en auteur van Het Millennial Manifest, dat jongeren denken dat ze een keuze kunnen maken die aan al hun behoeften voldoet. „Dat geldt voor een studie, maar ook voor een baan en een partner. Een onmogelijke opgave.” Als je maar goed kiest, is het idee, kun je het perfecte leven organiseren. „We hebben de maakbaarheidsgedachte volledig verinnerlijkt.”

Hoe verlammend dat kan werken, zag hij tijdens de studiekeuzeworkshops die hij aan scholieren gaf. „Ze waren bezig met presteren: projecten, werkstukken, examens. En intussen moesten ze een keuze maken die voor hen als levensbepalend voelt. Het was heftig te merken hoeveel stress daarmee gepaard gaat. Voor sommigen werd het zelfs iets negatiefs. Laat dan maar, dachten ze.”

Wat niet helpt, denkt hij, is dat we studies zijn gaan beschouwen als beroepsopleidingen: als directe route naar een bepaald vak. „De focus ligt op het resultaat van de studie, in plaats van op je ontwikkeling als mens. Dat is ook wel logisch, nu een studie een soort hypotheek voor je toekomst is geworden. Als je jezelf voor duizenden euro’s in de schulden gaat werken, wil je van tevoren wel alle consequenties overzien.” Dus willen veel jongeren precies weten wat ze na een bepaalde studie zullen worden en hoeveel ze dan gaan verdienen.

Foto’s Joris van Gennip

Vijf vingers in de lucht

Maar hoe het loopt weet je nooit. Op een ouderavond over studiekeuze op de school van Intermijn-deelnemer Ivar Rademaker (17) vroeg een docent hoeveel ouders daadwerkelijk iets met hun studie zijn gaan doen, vertelt zijn vader Stijn. Er gingen maar vijf vingers de lucht in. Toch is ook Ivar onzeker. „Het zou geen ramp zijn om met een studie te stoppen”, zegt hij, „maar het liefst kies ik direct goed. Dat scheelt weer lenen”.

Hij wil de rest van zijn tussenjaar werken, een reis maken en een cursus doen voor zijn cv. Die term valt bij Intermijn vaker. Veel jongeren willen werken om te sparen en eventueel op reis, maar niet voor onbepaalde tijd. In het eerste jaar van hun studie blijven ze thuis wonen, dat scheelt geld. Pas als hun studie op de rails is, willen ze op kamers of bij een vereniging.

Dat jongeren zo resultaatgericht met de toekomst bezig zijn, zegt Launspach, komt ook door het onderwijs zelf. Hij is er kritisch over. „We leiden jongeren op tot een soort werknemers in spe”, zegt hij. Dat komt door efficiency-systemen als Magister, denkt hij, maar ook door de grote hoeveelheid bijscholingscursussen en examentrainingen. „De nadruk ligt al vanaf jonge leeftijd op het cv. En dan vinden we het gek dat steeds meer scholieren gestresst zijn.”

De deelnemers bij Intermijn formuleren aan het begin van het traject ook een persoonlijk doel. Voor Ivar was dat: meer initiatief nemen. Quirine wilde de lat wat lager leggen, omdat ze door haar „perfectionistische trekjes” weinig voldoening haalde uit wat ze deed. Ze sloten het traject af met een presentatie aan de ouders over dat leerproces, na een aantal lessen over presenteren. „Dat is toch gaaf”, zegt de vader van Ivar trots. „Staan die jongeren daar voor een groep zoiets persoonlijks te vertellen. Zo ver waren wij op die leeftijd echt niet.”

Ivar en Quirine hebben er veel van geleerd. „Het gaat hier veel dieper dan de studiekeuzetest die we op school kregen”, zegt Quirine, die bovendien fijn contact had met de andere deelnemers. „Op school wordt veel aan kennis gedaan, maar te weinig aan zelfkennis”, zegt haar moeder. Ook Ivar en zijn vader zeggen: je bent op school te veel op jezelf aangewezen als het op studiekeuze aankomt, een studiekeuzetraject helpt je verder. Overigens is dat niet voor iedereen weggelegd: het driemaandelijks traject bij Intermijn bijvoorbeeld kost bijna 3.000 euro.

Toch zit er ook een schaduwzijde aan de ontstane „industrie” rond studiekeuze, zegt psycholoog Launspach. „Er wordt vaak een soort managerstaal gebruikt. Je sterke en zwakke punten moet je kunnen formuleren als je gaat solliciteren, maar als je net van school komt, ben je nog volop in ontwikkeling.” Juist de ruimte om het nog even níét te weten is belangrijk, zegt hij. „Om dingen uit te proberen, zoekende te zijn. Je bent nog aan het leren. Dat zou genoeg moeten zijn.”