‘Spaans bloed’ in zuidelijk Nederland blijkt te berusten op een mythe

DNA
Zuid-Nederlanders met donker haar zouden ‘Spaans bloed’ hebben. Maar DNA-onderzoek laat nu zien dat Spaanse soldaten tijdens de Tachtigjarige Oorlog hier nauwelijks kinderen hebben verwekt.

Detail van prent ‘Spaanse furie te Antwerpen in 1576’, toegeschreven aan Frans Hogenberg

Kom je uit het zuiden van Nederland, heb je donker haar en ben je klein van stuk? Dan krijg je vaak te horen dat je ‘Spaans bloed’ hebt. Spaanse soldaten zouden tijdens Tachtigjarige Oorlog massaal Vlaamse en Nederlandse vrouwen hebben verkracht, vooral tijdens de ‘Spaanse furies’, zoals de plundering van Antwerpen in 1576.

Maar genetisch onderzoek wijst nu uit dat Zuid-Nederlanders en Vlamingen niet meer Spaanse DNA-varianten hebben dan Noord-Fransen of Engelsen, zo concludeerden genetici van de KU Leuven donderdag in het American Journal of Physical Anthropology.

De onderzoekers bestudeerden de verspreiding van twee typisch Spaanse genvarianten op het Y-chromosoom van onder meer dan 1.300 Vlaamse en Nederlandse mannen. Deze DNA-varianten zijn vooral wijd verbreid onder mannen in Noord-Spanje, zoals Catalonië en Baskenland. Daar draagt 30 tot 50 procent van de mannen één van deze varianten. Het leger van 10.000 man dat de Spaanse koning Filips II naar de Lage Landen stuurde was weliswaar samengesteld uit soldaten van meerdere nationaliteiten, toch schatten historici dat driekwart afkomstig was uit Spanje.

De stambomen van de Vlaamse en Nederlandse proefpersonen waren bekend. Zo konden de onderzoekers zien of families uit steden die getroffen waren door een Spaanse Furie meer Spaans DNA hadden. Dat was niet het geval.

„Spaanse soldaten zullen hier heus kinderen hebben verwekt”, zegt geneticus Maarten Larmuseau van de KU Leuven. „Maar dat waren er niet genoeg voor een blijvende invloed op het DNA van de bevolking.”

Zestiende-eeuwse propaganda

Larmuseau en zijn collega’s zien de mythe van het Spaanse bloed als een erfenis van zestiende-eeuwse propaganda. Om een nationale identiteit te creëren, werden Spanjaarden afgeschilderd als ‘verkrachtende tirannen’. Die propaganda is verweven geraakt met familiegeschiedenissen en lokale folklore.

Dat historici nog steeds strijden tegen de vooroordelen uit de zestiende eeuw, wijst erop hoe effectief die propaganda was. Larmuseau: “Ook in Suske en Wiske werden de Spanjaarden nog afgebeeld als zatlappen die er op los plunderden.”

Geschiedenis gaat vaak over veldslagen en koningen, schrijven de onderzoekers, maar migraties hebben een grotere invloed op de samenstelling van de bevolking. Van de kolonisatie van Noord-Engeland door vikingen en de stichting van Phoenicische handelskolonies langs de Middelandse zee zijn bijvoorbeeld wél genetische sporen teruggevonden bij de moderne bevolking.

Het idee van Spaans bloed is nog springlevend, merkt Larmuseau op de lezingen die hij geeft. „Er is altijd iemand die wil weten of hij van een Spanjaard afstamt. De Fransen, Oostenrijkers en Duitsers hebben Vlaanderen ook bezet, maar daar is niemand in geïnteresseerd.”