Saoediërs moeten nu vroeger opstaan en flink aan de slag

Saoedische hervormingen

Door de lage olieprijs verkeert de economie in een recessie. Meer Saoediërs moeten aan de bak. Dat zijn ze niet gewend. ‘Jongeren liggen voor de televisie en zijn veel te dik. Het geld komt toch wel binnen.’

Tekenen van economische hervormingen in Saoedi-Arabië: een man wacht op zijn hamburger bij een foodtruck. Foto Simon Dawson en Waseem Obaidi/Bloomberg

Bij het Ritz Carlton hotel in Riad rijdt een vrachtwagen van een cateraar het ommuurde complex uit met het opschrift ‘Let’s serve you in grand style’. Binnen zitten tientallen schatrijke prinsen en zakenlieden sinds begin november ‘gevangen’ op verdenking van corruptie, maar ontberingen hoeven ze niet te lijden. Behalve bij de poort lijkt er ook weinig bewaking te zijn. De kans dat de meestal nogal corpulente gedetineerden stiekem over de metershoge muren van hun luxe gevangenis klimmen, wordt kennelijk gering geacht.

In het hotel wordt onderhandeld met de arrestanten over welk deel van hun rijkdom ze zullen afstaan in ruil voor hun vrijlating. In sommige gevallen zou het om 70 procent van hun vermogen gaan.

Het fortuin van enkelen is immens. Prins Waheed bin Talal, de rijkste van allemaal, daagde het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes enige jaren geleden voor de rechter omdat dit zijn vermogen op ‘slechts’ 18 miljard dollar had geschat. Volgens de prins was het in werkelijkheid 9,6 miljard dollar meer. Hij blijft weigeren schuld te bekennen, aldus persbureau Reuters dit weekeinde. Het Ritz Carlton meldde maandag dat er vanaf half februari weer kamers geboekt kunnen worden.

De spectaculaire arrestatie van de prinsen en de zakenlui maakt deel uit van een onorthodoxe campagne van de machtige kroonprins Mohammed bin Salman tegen de wijd verbreide corruptie in het land. Via de verrassende aanhoudingen maakte MbS in één klap ook politieke tegenstanders en een potentiële rivaal onschadelijk, zoals vooral buitenlandse analisten vaststelden. Tegelijk versterkte hij zijn imago als serieuze vernieuwer, met name onder jongeren. „Ik was heel blij toen ik hoorde dat die mensen waren opgepakt op verdenking van corruptie. Dat was een goede zet van de kroonprins”, zegt een medicijnenstudent aan de King Saud University. Zoals velen in Saoedi-Arabië wil hij niet met zijn naam in de krant.

In veel opzichten moet Saoedi-Arabië nog bij het begin beginnen, waardoor investeerders worden afgeschrikt.

De hele operatie is ook van het grootste belang voor de Saoedische economie en kan bepalend zijn voor het succes van Vision 2030, zijn ambitieuze hervormingsagenda. Door de afhankelijkheid van de olieproductie te verminderen, een grotere rol toe te kennen aan de particuliere sector en met spectaculaire infrastructurele projecten, zoals de nieuw te bouwen futuristische stad NEOM, hoopt MbS Saoedi-Arabië in één klap tot een geavanceerde economie te transformeren.

Volgens Saoedische functionarissen hoopt de regering een slordige 100 miljard dollar aan corrupte Saoediërs te ontfutselen, geld dat hard nodig is voor alle projecten. Maar tegelijk oogst de campagne kritiek in het buitenland. De aanpak van de kroonprins riekt naar willekeur en schrikt buitenlandse investeerders nodeloos af, zeggen zulke critici. En investeerders vragen zich af: als dit machtige prinsen kan overkomen, ben ik dan veilig? Juist daarom onderstrepen Saoedische woordvoerders dat bij de arrestaties „internationale procedures” zijn gevolgd. Maar wat die inhouden, is onduidelijk.

De bouw van wolkenkrabbers.Foto Simon Dawson en Waseem Obaidi/Bloomberg

Eerst de recessie door

Vision 2030 is nog grotendeels toekomstmuziek. De treurige werkelijkheid is dat de Saoedische economie door de lagere olieprijzen in recessie verkeert. Winkels merken dat in teruglopende inkomsten. In een straat in het centrum van de hoofdstad Riad staan verscheidene winkels leeg. „Een jaar of vijf geleden was dit nog een geliefde winkelstraat”, vertelt Mahmoud, een Egyptische verkoper in de chocoladewinkel Vevey. „Nu gaat het al drie jaar bergafwaarts.” En wijzend op de fraai uitgestalde bonbons: „Chocola is natuurlijk geen eerste levensbehoefte, dus daar bezuinigen mensen al gauw op.”

Ook in de financiële sector is de recessie voelbaar. „Veel van onze cliënten hebben moeite hun leningen terug te betalen”, zeggen twee medewerkers van een Saoedische bank in Jeddah, die anoniem willen blijven. Hun bank verleent kredieten aan het midden- en kleinbedrijf. Buitenlandse bedrijven, Nederlandse incluis, die projecten hebben uitgevoerd in Saoedi-Arabië, klagen dat ze zeer lang moeten wachten voor ze worden betaald, als dat al gebeurt.

Ook de overheidsfinanciën staan onder druk. Met het geld uit de oliesector houdt de overheid zo’n tweederde van de beroepsbevolking aan het werk. Gemiddeld verdienen die miljoenen ambtenaren bovendien 1,7 keer zoveel als mensen in de particuliere sector. Ook zijn zaken als onderwijs en gezondheidszorg gratis. Nu de olieprijs al geruime tijd laag is, kampt Saoedi-Arabië met een gapend begrotingstekort van zo’n 9 procent.

Om die trend te keren, probeerde MbS in september 2016 te korten op de lonen van de ambtenaren. Dat gebeurde echter zo drastisch – sommige mensen verloren meer dan de helft van hun netto inkomen en de consumptieve bestedingen daalden snel – dat er al spoedig onrust begon te ontstaan die zich vooral uitte op de sociale media. Toen de kroonprins dat merkte, werd de bezuiniging afgelopen voorjaar ijlings teruggedraaid.

Als je zo graag buitenlandse zakenlieden wil trekken, geef ze dan sneller een visum

Een buitenlandse waarnemer

De aanhangers van de kroonprins in Saoedi-Arabië zien dit niet als het terugdraaien van een doldriest plan, maar als een teken van volwassenheid. „Het is een goed teken”, zegt een politicoloog in Riad die anoniem wil blijven. „Ze beseften dat ze op de verkeerde weg waren en toonden zich bereid van hun fouten te leren.”

De werkloosheid is intussen volgens officiële cijfers gestegen tot ruim 12 procent van de beroepsbevolking. Ook jongeren met een academische opleiding – die in Saoedi Arabië niet altijd van hoge kwaliteit is – komen moeilijker aan werk.

„Vandaag hadden wij op ons kantoor voor het eerst vrouwen met een BA-diploma op zak die toch bereid waren als verkoopster in een winkel te gaan werken”, vertelt Khalid al-Khudair, oprichter en directeur van Glowork, een agentschap dat is gespecialiseerd in werk voor vrouwen. Nu de spoeling ook bij hoger opgeleiden dunner wordt, halen ze niet langer hun neus op voor zulke banen.

Om in deze omstandigheden geld vrij te maken voor de bouw van NEOM, waarvan de kosten alleen al worden geraamd op 500 miljard dollar, is niet makkelijk. Naast de 100 miljard uit de campagne tegen corruptie hoopt de regering dat deels te halen uit de verkoop van 5 procent van de aandelen van Saudi Aramco. Dit kan in geld de grootste beursgang ooit worden. Analisten schatten dat de opbrengst hiervan ook zo’n 100 miljard kan belopen. Welke buitenlandse beurs, naast die van Riad, deze operatie mag gaan verzorgen, is nog onduidelijk.

Een ander obstakel bij de transformatie is dat de Saoediërs in veel gevallen niet gewend zijn hard te werken.

Nog eens 200 miljard dollar hopen MbS en de zijnen binnen te halen met de privatisering van vliegvelden, de nationale luchtvaartmaatschappij Saudia Airlines, elektriciteitsbedrijven, waterleidingbedrijven, scholen en universiteiten, ziekenhuizen en zelfs voetbalclubs. Daarnaast zouden buitenlandse investeerders ook direct aan NEOM kunnen bijdragen.

Maar een kleine twee jaar na de lancering van deze plannen is er van de uitvoering nog niet veel terechtgekomen. Dat is volgens zakenlieden en analisten deels te wijten aan de Saoedische bureaucratie. „Als je zo graag buitenlandse zakenlieden wil trekken, geef ze dan sneller een visum”, zegt een buitenlandse waarnemer. „Nu kost het vaak de grootste moeite om het land binnen te komen.”

Een filiaal van telefoonprovider Zain in een winkelcentrum in Riad.Foto Simon Dawson en Waseem Obaidi/Bloomberg

Jaloers op Dubai

In veel opzichten moet Saoedi-Arabië nog bij het begin beginnen, waardoor investeerders worden afgeschrikt. Zo ontbreekt een goed juridisch kader. Niet helder is welke rechten aandeelhouders precies hebben en onder welke voorwaarden er een faillissement wordt toegekend.

„Ik denk dat de Saoediërs met terugwerkende kracht spijt hebben dat ze niet eerder voor een economisch model hebben gekozen als dat van de Emiraten, die zich veel meer openstelden voor de buitenwereld”, zegt een buitenlandse waarnemer. „Ik denk dat ze heimelijk wel wat jaloers zijn op een plaats als Dubai.”

Een ander obstakel bij de transformatie is dat de Saoediërs in veel gevallen niet gewend zijn hard te werken. De files op de weg in Riad beginnen ’s ochtends meestal later dan in het Westen, terwijl ze ’s middags alweer een stuk eerder op gang komen. Het zware werk wordt vaak door de buitenlanders gedaan. „Vooral voor veel Saoedische jongeren geldt: ze liggen voor de televisie, zijn veel te dik en het geld komt, al dan niet via de overheid, toch wel binnen”, zegt een buitenlander in Riad. „Maar de regering beseft dat dit sociale contract met de bevolking op den duur niet valt vol te houden.

Een methode die de regering toepast om meer Saoediërs aan het werk te krijgen en de afhankelijkheid van de tien miljoen buitenlanders te verminderen is de zogeheten Saoedisering van bepaalde bedrijfstakken. In december decreteerde het ministerie van Arbeid bij voorbeeld plechtig dat vanaf dat tijdstip alle juweliers- en goudwinkels nog uitsluitend Saoedisch personeel in dienst mochten hebben. Voortaan zouden 85 inspectieteams controleren dat er geen buitenlanders meer zouden werken. Maar zulke acties zijn niet nieuw. „Ach, dat is al een heel oud plan”, zegt een verkoper in een filiaal van Van Cleef en Arpel in een winkelcentrum in Riad. „Maar er is nooit veel van terechtgekomen bij gebrek aan goed toezicht. Het lijkt er ditmaal wel op dat ze wat serieuzer zijn dan de vorige keren. ” Zijn naam wil de verkoper niet geven.

Begin deze maand waagde de regering een nieuwe bezuinigingsoperatie. De olieprijs werd verdubbeld (hoewel de benzine nog altijd minder dan eenderde kost van die in veel Europese landen) en de btw op een aantal producten en diensten, waaronder voedingswaren, water en stroom, werd verhoogd. Ter compensatie kunnen armeren een extra toelage verwachten en ambtenaren een bonus van 1.000 riyaal. Onrust is ditmaal uitgebleven. Het begin van de transformatie is er.