Cinema kan de geschiedenis van ‘losers’ vastleggen

IFFR De oude én nieuwe films geselecteerd voor IFFR-programma ‘A History of Shadows’ leggen bloot wat onze 21ste-eeuwse preoccupaties zijn.

Marquis de Wavrin uit het Regained-programma tijdens IFFR.

De geschiedenis wordt altijd geschreven door de overwinnaars: dat dictum is bekend. Geschiedenis komt tot ons als een verhaal dat zaken weglaat en andere overdrijft. Geschiedschrijving gaat altijd gepaard met retoriek, wil overtuigen.

Maar wordt de geschiedenis de laatste eeuw niet ook geschreven door film? Bepaalt acteur Bruno Ganz als Hitler niet mede hoe we de val van Berlijn in 1945 zien? Of Gary Oldman, nu Oscarkandidaat als Churchill in The Darkest Hour?

Op het 47ste IFFR staat geschiedenis centraal in het belangrijkste themaprogramma A History of Shadows. Dat richt zich, in de woorden van de samenstellers, op „films die vergeten en gemarginaliseerde verhalen behandelen: krachtige en diverse cinema die een licht werpt op de lange schaduw van onze geschiedenis. […] Cinema kan de geschiedenis van ‘losers’ vastleggen: de mensen wier geschiedenis hun is afgenomen.”

Wat is de beste film van 2017? Kies jouw favoriete film en maak kans op kaarten voor de NRC Filmdag

Zoals films over het verleden altijd iets zeggen over het heden waarin ze gemaakt zijn, zo leggen de oude én nieuwe films geselecteerd voor A History of Shadows ook bloot wat onze 21ste-eeuwse preoccupaties zijn. Een focus op kolonialisme (vooral slavernij) en postkolonialisme, op etnische en seksuele ongelijkheid, op trauma en oorlog, en de wortels van terrorisme. Wie oefent macht uit over wie? Kan de onderdrukte iets terugdoen/terugzeggen? En veel over vluchtelingen. Zo trekt Les Unwanted de Europa (Fabrizio Ferraro, 2018) een (impliciete) parallel door het verhaal te vertellen van cultuurfilosoof Walter Benjamin, die in 1940 via Frankrijk en Spanje hoopte te ontsnappen aan nazi-Duitsland. Via de Pyreneeën, een jaar eerder nog gebruikt door Catalaanse republikeinen om uit falangistisch Spanje naar Frankrijk te vluchtten.

A History of Shadows bevat ook een aantal oude films, waaronder The Sun Shines Bright (John Ford, 1953) en Kirmes (Wolfgang Staudte, 1960) – een beetje overlap met het programmaonderdeel Regained, dat is gewijd aan filmgeschiedenis. Want die bevat nu juist weer een film Marquis de Wavrin, die volledig in het impliciete betoog van A History of Shadows past.

Marquis de Wavrin gaat over de gelijknamige Belgische markies die ruim een eeuw geleden naar allerlei Zuid-Amerikaanse landen trok, liefst naar plekken zonder toeristen. Hij maakte foto’s van de inheemse bevolking en later ook films, documenteerde stammen als de Pareci-indianen uit Paraguay, die inmiddels uitgestorven zijn: de verliezers van de geschiedenis. Robert de Wavrin was een pionier van de etnografische film, maar had in tegenstelling tot veel antropologische tijdgenoten oprechte interesse in die inheemse volken. Zijn beelden lijken op het eerste gezicht exotisme waaruit koloniale superioriteit spreekt, maar zijn dat niet.

Was deze nieuwsgierige, pijprokende Belg daarmee zijn tijd ver vooruit? Of herkennen en projecteren wij anno 2018 iets in hem dat meer iets over onszelf zegt? Zoeken we in het verleden een held die aan moderne idealen beantwoordt? Zucht naar avontuur, verlangen naar onschuld, authentieke interesse in de ander. De geschiedenis zal het leren.

Marquis de Wavrin draait op IFFR en is vanaf 1 februari ook te zien in Eye Filmmuseum, Amsterdam.