In Zama strandt een Spaanse koloniale ambtenaar in de outback van Paraguay.

‘Als een man niet slaagt, geeft hij op’

Lucrecia Martel De Argentijnse regisseur, gast van IFFR, maakte met ‘Zama’ niet zomaar een historisch drama over kolonialisme in Latijns-Amerika, maar doorbreekt de geschiedenis – met geluid.

Met slechts vier films op haar naam is de Argentijnse Lucrecia Martel (1966) een van de belangrijkste filmmakers van onze tijd. Haar films kiezen altijd een subjectief perspectief. Wat je ziet is niet echt wat je ziet, maar de binnenstebuiten gekeerde innerlijke wereld van haar personages.

Dat procédé maakte haar nieuwste film Zama tot een van de meest opvallende producties van het afgelopen jaar. Een boekverfilming zonder plot. Een historische film over het heden. En vooral een film die, ondanks z’n verbluffende beeldtaal en esthetiek, je vooral via het geluid z’n hallucinante wereld binnenvoert. Op het komende IFFR geeft ze een masterclass die ongetwijfeld met alle filmwetten zal breken. In Toronto, september vorig jaar, lichtte ze alvast een tipje van de sluier op over haar eigenzinnige manier van filmmaken.

Zama is gebaseerd op een roman over een Spaanse koloniale ambtenaar die eind achttiende eeuw is gestrand in de outback van Paraguay. In plaats van de utopische droom van kosmopolitisch kolonialisme treft hij daar een in zijn ogen achterlijke cultuur.” In de Latijns-Amerikaanse literatuur heeft het grillige boek van Antonio di Benedetto (door de Nederlandse uitgever aangeprezen als ‘de Argentijnse Stoner’) een cultstatus.

Martel las het toen ze na het afblazen van een sciencefictionfilm dezelfde boottocht over de Paraná-rivier maakte als hoofdpersoon Don Diego de Zama. „Ik ontdekte een heel ander Latijns-Amerika dan zoals we het vandaag de dag kennen: divers, diffuus, eindeloos. Heel anders dan de gehomogeniseerde cultuur van nu.”

In plaats van een film over de toekomst besloot ze toen een film over het verleden te maken. Of preciezer: over hoe het verleden in het heden doorwerkt. „Het geweld, het racisme, de etnische zuiveringen van de eerste kolonisators zijn eigenlijk nooit helemaal verdwenen.” Martel gelooft niet in historische films: „Hoe kun je in 2017 een film maken over een achttiende-eeuws personage uit een boek uit 1956? Di Benedetto voert ook een dialoog met zijn tijd. Dus ik heb hetzelfde gedaan.”

Dat komt ook doordat Martel in al haar films op zoek is naar een alternatief voor de pijl van de tijd. „Tijd is geen lijn, maar meer iets wat net zoals geluid in alle richtingen uitwaaiert. Wat je je uit het verleden herinnert, of wat je voorstelt dat in de toekomst zal gebeuren, speelt zich allemaal in het heden af.”

Verwarrend gevoel van déja vu

In Zama maakt ze gebruik van herhalingen in beeld en dialoog om een verwarrend gevoel van déja vu te creëren: „Dat komt ook omdat ik niet zoveel vertrouwen heb in causale plots. Als je bijvoorbeeld kijkt naar een mainstream-regisseur als Christopher Nolan, die bekendstaat om zijn tijdsexperimenten, dan zie je dat hij alleen maar geïnteresseerd is in oorzaak en gevolg. Dat maakt hem een van de meest conservatieve regisseurs die er is.”

Haar belangrijkste wapen is het sound design: „Via geluid kun je mensen in een andere ervaringstoestand brengen. Daarom is het geluid er bij mij altijd eerst. Voor Zama hebben we geluiden van kikkers en krekels opgenomen en die via Shepardtoonladders gemixt. Dat zijn geluidscombinaties die auditieve illusies teweegbrengen. Ze geven je het gevoel dat je eindeloos aan het vallen bent.” Zama klinkt alsof hij radiofrequenties uit andere tijden opvangt, alsof het geluid een tijdmachine is die je in andere, meer psychologische lagen van de film brengt. Een fascinerende trip.

Toch gaat het volgens Martel niet alleen om dat psychologische effect. „Nadat Argentijnse filmmakers zich lang hebben beziggehouden met de gevolgen van de dictatuur gaan ze nu verder terug. Waar komt dat vandaan? Dat is niet alleen een Argentijns verschijnsel, maar zien we eigenlijk over de hele wereld. Dat bepaalde filmmakers terugkeren naar een gecanoniseerd verleden en onderzoeken of onze opvattingen daarover nog wel kloppen.

Zama gaat over de noodzaak van diversiteit. Het idee van een masculiene, geglobaliseerde cultuur, gedicteerd door markt en commercie, werkt voor niemand eigenlijk meer echt. Als er één ding is wat mannen van vrouwen kunnen leren, is het de notie van falen en fragiliteit. Als een man ergens niet in slaagt, geeft hij het op. Dat idee van heroïsme en machismo maakt me doodziek. Als een vrouw iets niet lukt, probeert ze het op een andere manier. Daarom maken we ook andere films.”

Masterclass Lucrecia Martel Zondag 28 jan, 14.30-16.30, Hilton Rotterdam. Inl: iffr.com