Verwijdering buste Maurits is gemiste kans

In Brazilië is Maurits van Nassau niet omstreden, maar een held, schrijft correspondent in deze correspondentenrubriek.

De eerste keer dat ik uitgebreid over Maurits van Nassau hoorde, was tijdens een bezoek in 2011 aan Recife, het vroegere Mauritsstad, hoofdstad van het toenmalige Nederlands-Brazilië. Maurits, achterneef van Willem van Oranje en tussen 1637 en 1644 in dienst van de West-Indische Compagnie, was hier gouverneur toen de Nederlanders (tijdelijk) Brazilië veroverd hadden op de Portugezen.

Dat ‘Mauricio de Nassau’ in Brazilië op handen wordt gedragen, is hier aan alles te merken. Een universiteit, straten en het beste bier uit de regio zijn naar hem vernoemd, in het park staat een standbeeld. Maurits’ heldenstatus staat centraal in speelfilms, theaterstukken, sambavoorstellingen en zelfs in telenovela’s (soaps).

Nogal een verschil met Nederland, waar Maurits’ borstbeeld onlangs door de leiding van het naar hem vernoemde Mauritshuis in Den Haag werd weggehaald vanwege zijn rol bij de handel in slaven. Waar komt dat verschil vandaan?

Het Mauritshuis verwijderde afgelopen zomer het kunststoffen borstbeeld. Reden is ‘een groter bewustwordingsproces over slavernijverleden van Maurits’.

In een imposant kasteel, buiten Recife, waar de steenrijke kunstverzamelaar Ricardo Brennand een grote kunstcollectie heeft uit de Hollandse tijd in Brazilië, voerde historicus Leonardo Dantas Silva me ooit rond. „Maurits wordt in Brazilië vooral gezien als een verlichter, als de man die onderwijs bracht, kunst, filosofie en literatuur. Onder het Portugese bewind in de zeventiende eeuw was dat er allemaal niet. Mauricio de Nassau stichtte de eerste universiteit van Brazilië”, vertelde Dantas bevlogen. Maurits kwam er met een groep artiesten en intellectuelen, onder wie vrienden als kunstenaars Frans Post en Albert Eckhout, die het plantageleven schilderden, de flora en fauna. „Dankzij hen weten we hoe het Brazilië van onze voorouders eruitzag”, staat in een van de vele Braziliaanse boeken over Frans Post.

Juist via Maurits zou het voor veel Nederlanders zo onbekende slavernijverleden, in al zijn facetten, goed uitgelegd kunnen worden.

De flamboyante Mauricio de Nassau hield er volgens de overlevering een bohémien-levensstijl op na. Dantas fluisterde me in dat van Nassau zelfs openlijk homoseksueel was. Hij stelde godsdienstvrijheid in en de eerste synagoge op het Amerikaanse continent werd in Recife gebouwd. Onder de glazen vloer van de synagoge, nu een museum pal naast de oude slavenmarkt, is nog een deel van de originele stadsmuur te zien, gebouwd door Nederlanders. „Maurits reguleerde de suikerindustrie, verstrekte leningen aan planters en liet deze regio bloeien”, zei Leonardo trots.

Dat Nederland onder Maurits voor het eerst actief ging deelnemen aan de trans-Atlantische slavenhandel en Maurits persoonlijk handelde in slaven, hier steenrijk van werd en nederzettingen in Ghana en Angola veroverde om die handel op te voeren, vertelde Leonardo er niet bij. Daar las ik een paar jaar later wel over in het geschiedenisboek van mijn destijds achtjarige zoontje. „Mauricio de Nassau zorgde ervoor dat de aanvoer van slaven voor de Portugese planters veiliggesteld werd, anders zouden ze in opstand komen tegen het Nederlandse bewind”, stond er. Uit de schoolboeken van mijn kinderen heb ik meer over de slavernij geleerd dan tijdens mijn hele schooltijd in Nederland.

Wat ik vooral heb geleerd in Latijns-Amerika, dat gebouwd is op de grondvesten van slavernij en kolonialisme, is dat je deze geschiedenis niet zwart-wit kunt benaderen. Er zijn vele grijstinten.

De in Suriname alom geprezen achttiende-eeuwse zwarte ondernemer Elisabeth Samson, dochter van een vrijgekochte slavin, dwong via een juridische strijd af dat ze met een blanke man mocht trouwen. Elisabeth Samson was steenrijk, had plantages en hield slaven, die ze, volgens historische bronnen, niet beter behandelde dan haar witte collega’s deden.

Mauricio de Nassau had vele gezichten: hij was een omstreden slavenhandelaar en verrijkte zichzelf, maar voor Brazilianen was hij ook een verlichter en goed bestuurder. Waarom kan dit alles niet in één brochure beschreven worden, bij zijn borstbeeld in het Mauritshuis? Braziliaanse toeristen die het oude woonhuis van hun held komen bezichtigen, lezen dan ook eens over zijn andere kant. Met het verwijderen van zijn beeld wordt de geschiedenis ‘uitgewist’. Een gemiste kans. Juist via Maurits zou het voor veel Nederlanders zo onbekende slavernijverleden, in al zijn facetten, goed uitgelegd kunnen worden.

Voorvechters van slavernij werden in de VS van hun sokkel getrokken. In Nederland staan ze er nog, soms met een tekstbordje met uitleg erbij. Lees daarover: Verdient zo’n omstreden zeeheld wel een beeld?