Opinie

    • Wolfgang Münchau

Radicaal Duits coalitie-akkoord: meer Europa

Zal Nederland zijn mening over versterking eurozone herzien als Duitsland dat doet, vraagt
De schaduwen van bondskanselier Angela Merkel (rechts), SPD-leider Martin Schulz (tweede van rechts) en CSU-leider Horst Seehofer (tweede van links) tijdens hun persconferentie in Berlijn op 12 januari over het voorlopige regerings-akkoord. Foto Tobias Schwarz/AFP

De twee grootste partijen in Duitsland hebben eindelijk een voorlopig akkoord over een grote coalitie bereikt. Of het standhoudt, moeten we afwachten. Er liggen nog tal van obstakels tussen het akkoord van vrijdag en het moment waarop Duitsland weer een nieuwe regering zal hebben.

Maar als de christen-democraten onder bondskanselier Angela Merkel en de sociaal-democraten van Martin Schulz het voor elkaar krijgen, zou dit in één opzicht een echte doorbraak zijn: de paragraaf over de Europese Unie schetst de grootste impuls van Duitse zijde op weg naar Europese integratie sinds het Verdrag van Maastricht (1992).

In het laatste akkoord over een ‘grote coalitie’, in 2013, werd amper iets gezegd over Europa buiten de gangbare clichés. Het grote thema van toen was het nationale minimumloon. Maar in het akkoord van afgelopen week is Europa het belangrijkste onderwerp. Deze paragraaf gaat veel verder dan een algemene bereidheid om met de Franse president Emmanuel Macron in gesprek te gaan over de hervorming van de eurozone. Hier wordt de bereidheid uitgesproken om de EU-begroting te verhogen met een grotere Duitse nettobijdrage. Met name is er steun voor een begroting van de eurozone ter financiering van macro-economische stabilisatie, sociale convergentie en structurele hervormingen.

Zoals ik dit lees, zal de reddingsparaplu voor eurolanden in nood – het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) – onderdeel worden van een verhoogde EU-begroting en niet langer, zoals nu, door de lidstaten worden beheerd. Dit is precies de eis die Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, heeft gesteld. Hij zal wel opgetogen zijn.

Merkels jongste draai

Dit betekent een gedenkwaardige verschuiving van Merkels intergouvernementalisme naar een welwillender houding tegenover integratie. Ik vraag me alleen af wat de conservatieven in de CDU en hun Beierse bondgenoten van de CSU van haar jongste draai zullen vinden.

Van het ESM wisten we wel dat Duitsland het wilde uitbreiden, maar niet dat het nu ook wil dat het binnen de EU wordt verankerd. Wolfgang Schäuble, de vorige minister van Financiën, wilde per se niet dat het onder de vleugels van de Commissie zou komen. Ook dit standpunt lijkt veranderd.

Is een Europese agenda met een onzekere uitkomst deze prijs waard?

Het voorlopige regeerakkoord voorziet ook in een versterking van het Europees Parlement om het bestuur van de eurozone democratischer te maken. Hierin zijn de Duitse partijen het oneens met Macron, die een apart parlement voor de eurozone wil. Duitsland steunt Frankrijk wel met een oproep het antidumpingbeleid, waarbij goederen op of onder de kostprijs op de markt gebracht worden, te versterken en de vaststelling van een minimumtarief voor de vennootschapsbelasting in de hele EU. Het wachten is op een harde botsing tussen Frankrijk en Duitsland en landen met lage belastingen zoals Ierland.

Crisisgevoelige euro

De eerste pagina’s van het akkoord zijn welkome leesstof voor de pleitbezorgers onder ons van meer maatregelen om de eurozone minder crisisgevoelig te maken.

In het Europa-deel is duidelijk de hand te zien van Martin Schulz, die oud-voorzitter van het Europees Parlement is. Maar hoe valt dit bij de gemiddelde SPD-partijactivist? Weegt diens enthousiasme voor Europese integratie op tegen de vijandigheid jegens Merkel? De gewone SPD’er moet niets hebben van de leiderschapsstijl van de kanselier en is woedend over haar neiging om SPD-beleid over te nemen en naar zich toe te trekken. Binnen de SPD heerst de opvatting dat die relatie de partij de verkiezingen heeft gekost. Veel leden, en de jongerenorganisatie van de SPD, willen een termijn in de oppositie om zich te herstellen.

Flanken worden sterker

Ik ben geen voorstander van grote coalities, die uiteindelijk extremistische partijen sterker maken. Bovendien zou een nieuwe ‘GroKo’ ook weer niet zó groot zijn, met 56 procent van de Bondsdagzetels, tegen zo’n 80 procent de vorige keer. Zo’n nieuwe coalitie zou weleens de laatste in deze vorm kunnen zijn. Duitsland zou net als Nederland kunnen worden, waar vier partijen nodig zijn om een regering te vormen.

Is een Europese agenda met een onzekere uitkomst deze prijs waard? Er is geen garantie dat een gezamenlijk Frans-Duits voorstel voor de eurozone door alle EU-leden wordt aanvaard. Er zou een formele verdragswijziging vereist zijn, waarvoor unanieme steun nodig is. Frankrijk en Duitsland kunnen beginnen met een ‘coalitie van welwillenden’ en daarop voortbouwen. Het coalitieakkoord van de nieuwe Nederlandse regering vermeldt nu juist het tegenovergestelde doel: geen verdere versterking van de eurozone. Kunnen Frankrijk en Duitsland echt vooruit zonder Nederland? Zal Nederland zijn mening herzien als Duitsland dat ook doet?

Wat doet de achterban?

Zeker is dat het een lastig parcours zal worden. Lastig om het SPD-partijcongres van 21 januari achter de formele coalitiebesprekingen te krijgen. Lastig om SPD-leden een coalitieakkoord te laten goedkeuren. En nog lastiger om alle negentien leden van de eurozone met hervormingen te laten instemmen.

Het opmerkelijkste is misschien nog wel dat het voorlopig akkoord duidt op een verschuiving van Merkels vrijblijvende bestuursstijl naar een programmatischer politiek. Een nieuw tijdperk is aanstaande.

    • Wolfgang Münchau