Hoe Trump de rechterlijke macht naar zijn hand zet

Een jaar president

Trump heeft al een recordaantal rechters voorgedragen. Zij zullen nog decennia zijn erfenis vormen.

Het is alsof er politici in toga’s worden benoemd, zegt hoogleraar Carl Tobias over Trumps benoemingen van rechters. Foto Brendan Smialowski / AFP

„Het laat iedereen maar weer eens zien hoe rot en oneerlijk ons systeem van gerechtshoven is!”, twitterde president Trump onlangs in reactie op een oordeel van het hof van beroep in San Francisco. Dat had zojuist een streep getrokken door zijn besluit bepaalde groepen migranten te weren.

Trumps luidruchtige aanvallen op rechters die hem in de wielen rijden, trekken de aandacht. Dit verhult dat de president achter de schermen hard bezig is de rechterlijke macht te veranderen.

Sinds zijn aantreden, zaterdag een jaar geleden, heeft Trump een recordaantal rechters voorgedragen. Zij zullen nog decennia zijn erfenis vormen. Amerikaanse presidenten zijn na vier of acht jaar weer verdwenen. Maar de rechters die zij hebben voordragen zitten voor het leven.

Studio NRC

„Andere presidenten raakten ook gefrustreerd als rechters hun beleid doorkruisten”, zegt Carl Tobias, hoogleraar rechten aan de universiteit van Richmond in Virginia en expert op het gebied van rechtersbenoemingen, aan de telefoon. „Maar Trumps directe aanvallen op de rechterlijke macht zijn zonder precedent. Tegelijkertijd voerde hij campagne met de belofte conservatieve rechters te nomineren. Hij schept erover op hoezeer hij die belofte al gestand heeft gedaan.”

Trump droeg in zijn eerste jaar 69 rechters voor. Negentien van hen werden al door de Senaat benoemd, tientallen wachten op hun hoorzitting voor de justitiecommissie, waarna de hele Senaat de benoeming moet bekrachtigen.

Trump erfde de door de Republikeinen in het Congres onder Obama opengehouden vacature in het Hooggerechtshof, waar hij de conservatief Neil Gorsuch benoemd kreeg. Bij de twaalf invloedrijke hoven van beroep, die meerdere staten omspannen en waar de meeste politiek gevoelige zaken beslist worden, kreeg hij twaalf rechters benoemd – Obama kwam in zijn eerste jaar tot drie, George Bush junior tot zes. Door Democratische presidenten benoemde rechters domineren deze rechtbanken nog, waar tegen de 60.000 zaken per jaar behandeld worden.

Gorsuch werd vorig jaar voorgedragen door Trump om opperrechter van het Hooggerechtshof te worden. Hij staat bekend als een conservatieve rechter.

Zo groot is de haast bij de Republikeinen de balans naar hun kant te laten doorslaan, dat de zorgvuldigheid eronder lijdt. Dat bleek toen vorige maand drie van Trumps kandidaten pijnlijk struikelden. De overheidsjurist Matthew Petersen kon in zijn hoorzitting door de justitiecommissie de meest elementaire vragen over rechtspraak niet beantwoorden. Een Democraat zette een link naar de opnamen van het pijnlijke gesprek online en die ging viral. Petersen hield vervolgens de eer aan zichzelf.

De nominatie van de twee andere kandidaten van Trump liep spaak toen bleek dat één van hen nooit een rechtszaak had gevoerd en had nagelaten te melden dat zijn vrouw werkte voor de advocaat van het Witte Huis, Donald McGahn. De ander had transseksuele jongeren ‘het plan van Satan’ genoemd en de legalisering van het homohuwelijk door het Hooggerechtshof ‘walgelijk’.

Nog een teken van haast is dat het Witte Huis niet langer de beoordeling van kandidaten door de American Bar Association (ABA) afwacht. Presidenten traden doorgaans pas met een kandidaat naar buiten na diens beoordeling door de vereniging van vakgenoten. Trump brak met deze gewoonte, net als eerder overigens Bush junior. Door die werkwijze hebben nu vier door Trump naar voren geschoven kandidaten de beoordeling ‘niet gekwalificeerd’ van de ABA gekregen. Een van hen, Leonard Steven Grasz uit Nebraska, kwam vorige maand toch door de Senaat, met 50 van de 52 Republikeinse stemmen vóór.

Rechters uit de omgeving van Grasz, meldde de ABA in haar oordeel, waren bang zich over hem uit te spreken. Collega’s die dat wel deden, noemden hem ‘achteloos bot’. Hij zou door zijn extreem-conservatieve opvattingen en vele politieke connecties moeilijk een onafhankelijk vonnis kunnen vellen.

De polarisatie in de VS heeft ook de rechterlijke macht aangetast, zegt hoogleraar Carl Tobias. „Het is alsof er politici in toga’s worden benoemd.” Onder Trumps rechters zijn ultraconservatieve kandidaten. Omgekeerd beschouwen Republikeinen het hof van beroep in San Francisco, dat eerder ook Trumps inreisverbod voor moslims tegenhield, als een bolwerk van linkse rechters. En er staat veel op het spel; in kwesties waarin voor Amerikanen geen compromis mogelijk lijkt, zoals immigratie, wapenbezit, immigratie of abortus, zijn het de rechters die vaak het laatste woord hebben.

De hoogste rechters van de VS mijden de publiciteit. De ‘progressieve’ Stephen Breyer is de laatste hoop van de Democraten – maar hoe lang nog? Correspondent Guus Valk sprak met hem. ‘Ik doe trouw mijn rek- en strekoefeningen.

Hoge leeftijd

Trump en de Republikeinen kunnen nu veel vacatures invullen. Van de 890 posities voor federale rechters zijn er 145 vacant. Dat hoge aantal heeft niet alleen te maken met de relatief hoge gemiddelde leeftijd van rechters (66 jaar), zegt Tobias. „Het komt ook doordat de Republikeinen in de laatste jaren van Obama’s presidentschap benoemingen tegenhielden. Niet alleen in het Hooggerechtshof, waar Trump uiteindelijk Gorsuch benoemde, maar ook voor de hoven van beroep.”

Eerder waren het juist de Democraten die het benoemingsproces partijdiger maakten door de vereiste van een meerderheid van zestig stemmen in de Senaat te schrappen. Dat maakte benoemen langs partijlijnen makkelijker, en ondermijnde zo het streven naar gematigde kandidaten.

Tobias: „In de loop der jaren is in de rechtersbenoemingen de notie van wraak gekomen. De partijen willen geen consensus. Ze willen elkaar zoveel mogelijk de voet dwars zetten.”

Volgens Tobias spelen de Republikeinen dit spel nu harder dan ooit. „Progressieve juridische netwerkorganisaties legden Obama namen voor van progressieve rechters. Maar hij liet zich niet leiden, en zocht vooral naar diversiteit. De Republikeinen zijn ideologischer en beter georganiseerd; greep hebben op de rechterlijke macht is een expliciet doel.”

In 1987 wisten de Democraten Ronald Reagans conservatieve kandiaat voor het Hooggerechtshof, Robert Bork, te torpederen. Velen zien deze publieke vernedering als het moment dat de Republikeinen besloten voortaan beter beslagen ten ijs te komen.

Een rechter in Hawaii stopte vorig jaar de tweede versie van Trumps inreisverbod uit islamitische landen. Lees daarover: Trumps frustratie: de rechters wijken niet

Voordracht uitbesteed

Trump heeft voor het Hooggerechtshof gekozen uit een lijst kandidaten die voor hem is samengesteld door de conservatieve denktank de Heritage Foundation en door de Federalist Society. De directeur van dit netwerk van conservatieve juristen, Leonard Leo, voorziet Witte Huis-advocaat McGahn nog steeds van namen. In een speech voor de Federalist Society in november grapte McGahn dat het onwaar was dat het Witte Huis de voordracht van rechters „had uitbesteed”. „Ik ben al lid sinds ik rechten studeer”, zei McGahn. „Dus dit is eigenlijk ‘in-besteed’.”

Op de ruim achthonderd federale rechters is het aantal dat Trump nu benoemd heeft gekregen maar klein, zegt Carl Tobias. Toch is hij bezorgd. „Als Trump in dit tempo doorgaat, worden de rechtbanken snel conservatiever dan de Amerikaanse samenleving als geheel. Niet alleen in opvattingen, ook in samenstelling, Trump heeft vooral witte mannen benoemd. Dat is niet goed. De rechterlijke macht moet een afspiegeling zijn van de bevolking.”

Correctie: In een eerdere versie van dit stuk stond dat de Democraten het benoemingsproces partijdiger maakten door een tweederde meerderheid in de Senaat te schrappen. Dat moet een meerderheid van zestig stemmen zijn. De correctie is reeds doorgevoerd.

    • Maartje Somers