Rechtszaak tegen staat om profileren burgers

Fraude opsporen Privacy-organisaties stappen naar de rechter. Met algoritmen werd fraude opgespoord in Eindhoven en Capelle aan den IJssel.

Een groep privacy-organisaties begint een rechtszaak tegen de staat vanwege risicoprofilering van onverdachte Nederlandse burgers. Het gaat om het Systeem Risico Indicatie (SyRI) van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dat systeem kan door patronen te zoeken in data potentiële fraudeurs opsporen. Een wet die het systeem ondersteunt, is in 2013 als hamerstuk door beide Kamers gegaan. De groep bestaat uit Stichting Privacy First, Stichting KDVP, het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten en het Platform Bescherming Burgerrechten. Schrijver Tommy Wieringa en publicist en filosoof Maxim Februari treden op als ambassadeurs. De groep is van mening dat SyRI in strijd is met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Bij SyRI kunnen algoritmen bijvoorbeeld aangeven of er een verhoogde kans is op belasting- en premiefraude, of op het overtreden van arbeidswetten. Uiteenlopende gegevens mogen meewegen als daar reden toe is, zoals inburgerings-, zorgverzekerings-, onderwijs- en schuldenlastgegevens.

Er wordt als sinds 2006 geëxperimenteerd met het koppelen van gegevens voor fraudedetectie. SyRI is sinds eind 2014 in twee projecten toegepast, blijkt uit interne documenten die het ministerie desgevraagd vrijgeeft. In 2015 werd het gebruikt in de wijk Bennekel-Oost en bedrijventerrein De Greefstraat in Eindhoven. In de wijk om werkloosheid, schulden en onveiligheid. Het bedrijventerrein had last van illegale bedrijfsactiviteiten en bewoning.

In 2016 werd SyRI ingezet in een onderzoek naar kwetsbare buurten in Capelle aan den IJssel. Uit interne correspondentie blijkt dat er werd gesproken om ‘verwonderadressen’. Deze werden bijvoorbeeld verstrekt aan het EROPAF-team, dat huishoudens helpt om uit de problemen te komen. Bestuursorganen zijn volgens de wet verplicht nader te onderzoeken of het echt gaat om fraude voordat ze een sanctie treffen.

Er waren in 2016 ook vergevorderde plannen voor een derde project om adresgerelateerde fraude op te sporen in de Afrikaanderwijk in Rotterdam. Dat is afgeblazen om capaciteitsgebrek.

Ronald Huissen van het Platform Bescherming Burgerrechten noemt SyRI een onderbelicht project. „We hebben een uitgebreide verzorgingsstaat en deze krijgt met dit systeem een repressief karakter”, zegt hij. „Allerlei gegevens kunnen tegen je worden gebruikt. Je kan zonder dat te weten op een risicolijst worden geplaatst. Het is een groot, schimmig en oncontroleerbaar systeem.”

De Raad van State en het College Bescherming Persoonsgegevens, later omgedoopt tot Autoriteit Persoonsgegevens, waren kritisch over SyRI. Sommige adviezen zijn daarop overgenomen, zoals dat regels over bewaartermijnen van de gegevens werden aangescherpt.

    • Liza van Lonkhuyzen