Column

VN-spelletjes over de rug van Iraanse demonstranten

Trump komt op voor democratie en mensenrechten als het uitkomt, schrijft Michel Kerres. Dat is slecht voor mensenrechten en de geloofwaardigheid van VS.

Het was op een dinsdag rond lunchtijd en het duurde niet lang om de 14 punten voor te dragen. Op 8 januari 1918 sprak president Woodrow Wilson het Amerikaanse Congres toe. Die ochtend had hij nog een rondje golf gespeeld, heet het, die middag verankerde hij idealisme in de wereldpolitiek.

Beroemd werd Wilsons 14-punten-plan voor het einde van WOI door de nadruk op het zelfbeschikkingsrecht van volkeren en de oproep tot een permanente vergadering van staten. Eerder had hij al soldaten naar het front gestuurd om de wereld „veilig te maken voor democratie”. Volgens Wilson moesten Amerikanen „fundamentele mensenrechten” verdedigen, opkomen voor kleine landen, zorgen voor vrijhandel, voor vrije zeevaart, voor vrijheid in de hele wereld, eigenlijk.

Wilsons woorden galmen 100 jaar later nog steeds na. De wereld kréég met de VN een vergadering van staten waar mensenrechten op de agenda staan, ook al moest zich eerst nóg een wereldramp voltrekken. En voor presidenten na Wilson, Democraten én Republikeinen, werd het vanzelfsprekend de wereld aan meer democratie te helpen – of te doen alsof.

De huidige bewoner van het Witte Huis, het zelfbenoemde „zeer stabiele genie”, is vooralsnog vrij immuun gebleken voor de Wilsoniaanse roes. Trump ziet de wereldpolitiek vooral als een aaneenschakeling van transacties die in Amerikaans voordeel moeten uitpakken. En wie niet meedoet krijgt klop. „We are taking names”, zei Trumps VN-ambassadeur Nikki Haley al eens in de VN.

Bekijk ook deze video: zou er écht een revolutie kunnen komen in Iran?

Trumps aanpak heeft in theorie één voordeel: hij ontdoet het internationale debat van een laagje huichelachtig vernis. Amerika is er voor Amerika, de rest is geklets. Wel zo helder. Maar dan moet hij consequent zijn. Als de VS soms wel opkomen voor democratische idealen, soms niet, is dat ongeloofwaardig.

Neem Haley in de Veiligheidsraad. Ze steunde het democratische protest in Iran. En oogstte hoon. Nederland, voor het eerst aan tafel als tijdelijk lid, beperkte zich tot een pleidooi voor de rechten van demonstranten. Maar de veto-machten hadden andere plannen. Rusland wilde de vergadering blokkeren, maar zag er op het laatste moment vanaf. China zei dat de V-raad nu eigenlijk ook over demonstraties in Ferguson, Missouri moest spreken of over Occupy Wall Street in New York. Dat is het spel in de Veiligheidsraad. Rusland zit de VS graag in de weg, China praat liever niet over interne aangelegenheden.

Opvallender was dat bondgenoot Frankrijk verklaarde dat de demonstraties geen vraagstuk van internationale veiligheid zijn en dus in de Veiligheidsraad niets te zoeken hadden. Opeens hing de vraag in de lucht of het de VS er niet om te doen was het Iraanse regime te verzwakken om de nucleaire deal met Iran verder te onttakelen.

Deze vrijdag kan Trump verder afbreuk doen aan de deal door weer sancties in te stellen tegen Iran, nadat hij zich in oktober al eens formeel tegen de afspraken keerde. Daarom grepen de voorstanders van de deal, Frankrijk en het VK, het debat over demonstraties aan om die deal expliciet te verdedigen.

Het Iraanse verzet, waarbij zeker 20 doden vielen, was speelbal geworden van internationale machtspolitiek. Haley werd niet op haar woord geloofd dat het haar uitsluitend te doen was om de demonstranten.

Je kunt mensenrechten niet in stelling brengen als het je zo uitkomt en voor het overige doen alsof ze niet bestaan. De mensenrechten in China, Rusland, Turkije en Soedi-Arabië zijn geen thema voor Trump – die in Iran wel? Dat is zó doorzichtig, dat kan 100 jaar na Woodrow Wilson écht niet meer. Dat geldt natuurlijk niet alleen voor Trump, maar ook voor Europa.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.