Micheïl Saakasjvili: „Ik word dagelijks urenlang verhoord.”

Foto Alexey Furman

‘Straks word ik ontvoerd met een zak over mijn hoofd’

Interview ex-president van Georgië Micheïl Saakasjvili

Hij was president van Georgië, Micheïl Saakasjvili, nu is hij ‘bereid premier te worden’ van Oekraïne. De Oekraïense president probeert hem het land uit te krijgen. ‘Ze denken dat ik zal toegeven, maar dan kennen ze me nog niet!’

Micheïl Saakasjvili is geen man van de klok. Vier keer belt zijn assistent Tanja om de afspraak voor het interview te verzetten. „Micheïl wordt continu opgeroepen door justitie en de geheime dienst voor allerlei verhoren, en ze worden telkens weer verzet”, luidt haar verontschuldiging. Uiteindelijk vraagt Tanja me om naar het winkelcentrum onder het Kievse Maidan plein te komen, waar ik de oud-president van Georgië aan tafel tref met een twintigtal kinderen. Ze komen uit de stad Tsjernivtsy en zijn die ochtend op excursie geweest naar het parlement.

„De oudsten wilden Saakasjvili ontmoeten”, zegt hun juf. Ze kijkt van een afstandje bewonderend toe, terwijl Saakasjvili zwaaiend met een rietje en happend van zijn hamburger een monoloog houdt over oligarchen, corruptie en kansen voor de toekomst. Hij heeft er die ochtend al een urenlang verhoor op zitten, maar praat alsof zijn leven ervan afhangt. De kinderen luisteren beleefd, al hebben de meesten meer aandacht voor hun Happy Meal. Assistent Tanja – bontjas, lange blonde haren – rent rond met drankjes en maakt met haar telefoon zoveel mogelijk foto’s. „Micheïls vaste fotograaf is een tijdje geleden het land uitgezet”, vertelt ze, opnieuw verontschuldigend op de klok kijkend – het interview had al drie kwartier geleden moeten beginnen.

Dat de geslepen politicus Saakasjvili deze kans voor een publiek optreden te baat neemt, is niet vreemd. Volgende week zal de rechtbank in Kiev besluiten of hij onder huisarrest mag worden geplaatst, zoals de Oekraïense autoriteiten eisen.

Plotseling beent de boomlange Georgiër weg in de richting van de roltrap. „Tanja, foto’s!”, roept hij, een sliert kinderen in zijn kielzog. Dan is hij verdwenen, om even later op te duiken in restaurant Qirim aan het Maidan-plein, dat toevallig of niet de naam draagt van het schiereiland dat zijn aartsvijand, de Russische president Poetin, in 2014 annexeerde. „We hebben een half uur”, meldt de politicus enigszins gejaagd. Maar een uur later is hij nog niet uitgepraat over de avonturen waarmee hij dagelijks de kranten haalt.

De stateloze oud-president van Georgië, Micheïl Saakasjvili, werd eind vorig jaar opgepakt in Kiev. Aanhangers bevrijdden Saakasjvili uit hechtenis.

Micheïl ‘Misja’ Saakasjvili heeft een turbulent jaar achter de rug. Sinds hij een kruistocht begon tegen de ‘corrupte’ elites van Oekraïne en die doortrok naar de centrale regering, zitten de Oekraïense autoriteiten hem op de hielen. En dat terwijl hij en de president vroeger dikke vrienden waren.

In 2015 haalde een kersverse president Porosjenko Saakasjvili als adviseur naar Kiev, om hem enkele maanden later te benoemen tot gouverneur van de instabiele havenstad Odessa. Saakasjvili was met zijn „brede kennis en unieke ervaring” volgens Porosjenko de aangewezen persoon om Oekraïne te redden. Toch riep zijn komst gemengde reacties op.

Saakasjvili werd president van Georgië na de Rozenrevolutie van 2003. Hij hervormde het land en maakte korte metten met de corruptie, maar staat vooral bekend als impulsief en heetgebakerd politicus. In 2008 belandde Georgië onder zijn bewind in een korte oorlog met Rusland waarbij het de controle over twee regio’s verloor. De Georgiërs hebben het hem nog niet vergeven. Na het einde van zijn presidentschap in 2013 kreeg hij verschillende rechtszaken wegens machtsmisbruik aan zijn broek. Hij deed ze af als ‘bullshit’ en nam de wijk naar New York – tot Porosjenko hem dus naar Oekraïne haalde.

Als gouverneur van Odessa kreeg Saakasjvili het met zijn hervormingsdrift al snel aan de stok met de politieke elites. Hij belandde in een rel met de toenmalige Oekraïense premier Jatsenjoek, en tijdens een uit de hand gelopen zitting gooide minister van Binnenlandse Zaken Avakov een glas water over hem heen. Eind 2016 nam hij ontslag, nadat hij Porosjenko ervan had beschuldigd corruptie in stand en hervormingen tegen te houden. „Ik ben het soort soldaat dat zo ver mogelijk gaat”, riep hij in een woedende speech. Hij hield woord.

Hij begon zijn eigen oppositiepartij, waarop Porosjenko hem zijn Oekraïense paspoort afpakte en hem statenloos maakte. Saakasjvili nam de wijk naar Polen om afgelopen september met veel tamtam weer terug de grens over te marcheren, begeleid door honderden supporters, ex-premier en oppositiepoliticus Joelia Timosjenko en zijn Nederlandse echtgenote Sandra Roelofs. Porosjenko was woedend, noemde hem een gevaar voor de nationale veiligheid, maar gaf hem uit angst voor nog meer problemen toch een tijdelijke verblijfsvergunning.

Het kat-en-muis-spel culmineerde begin december in de bizarre arrestatie van Saakasjvili op het dak van zijn Kievse woning. Hij dreigde eraf te springen, om uiteindelijk geboeid van het dak te worden gehaald. Maar zijn aanhangers wist hem met geweld uit het arrestantenbusje te bevrijden. Opnieuw dolf Porosjenko, die hem sindsdien onder huisarrest probeert te krijgen, het onderspit.

Medestanders van Saakasjvili proberen de Oekraïense Nationale Garde tegen te houden. Foto Valentyn Ogirenko/Reuters

Wat deed u daar eigenlijk op het dak?

„Ze hadden me overal kunnen arresteren, maar ze besloten om er een show van te maken. Om zeven uur ’s ochtends werd er op mijn deur gebonsd door zo’n honderdvijftig elitetroepen, die om drie uur ’s nachts van hun bed waren gehaald. Zij waren daar zelf ook niet blij mee, vertelden ze me later in het busje, want ze zijn getraind om met terroristen te vechten. Om tijd te winnen ging ik naar het dak, waar de sms’jes wel doorkwamen – mijn mobiel werd opzettelijk gestoord. Na een half uur arriveerden de televisieploegen en mijn aanhangers.”

Diezelfde dag verklaarde openbaar aanklager Joeri Loetsenko dat Saakasjvili ervan verdacht wordt deel uit te maken van een ‘criminele organisatie’ die de regering omver wil werpen. Saakasjvili zou een half miljoen dollar hebben aangenomen van de naar Rusland gevluchte oligarch Sergej Koertsjenko om de val van Porosjenko te bewerkstelligen. Begin januari beschuldigde Saakasjvili de Oekraïense (SBOe) en Russische (FSB) veiligheidsdiensten ervan te hebben samengewerkt bij het fabriceren van het bewijs tegen hem.

Wat willen de autoriteiten precies bereiken, denkt u?

„Ze willen me koste wat koste onder huisarrest plaatsen. Niet om me te veroordelen, maar om me het land uit te krijgen. Ik word dagelijks urenlang verhoord, zodat ik geen tijd overhoud voor andere dingen. Ze proberen mijn leven tot een hel te maken en denken dat ik dan zal toegeven, maar dan kennen ze me nog niet!”

Dit land heeft een nieuwe generatie nodig. De huidige zit er al 25 jaar en is corrupt.

Het reizen heeft Saakasjvili voorlopig opgegeven. Te gevaarlijk, vertelt hij. „Het risico bestaat dat ik onderweg een zak over mijn hoofd krijg en ontvoerd word, zoals met enkele van mijn Georgische vrienden is gebeurd. Hier in Kiev is het veiliger, hier zijn mensen die me helpen als zoiets gebeurt.”

Hij doelt op de uitzetting afgelopen maanden van verschillende Georgiërs uit zijn team, die volgens de autoriteiten een „gevaar voor Oekraïne” zouden vormen. Een van hen, de Georgische cameraman Tamaz Sjavsjisjvili, stelde in november door SBOe-medewerkers ontvoerd en mishandeld te zijn alvorens hij op het vliegtuig naar Georgië werd gezet. De Oekraïense veiligheidsdienst zei in een reactie dat alle uitzettingen conform de wet zijn verlopen.

Begin januari veroordeelde een hof in Tbilisi Saakasjvili bij verstek tot drie jaar cel wegens machtsmisbruik. Volgens de aanklacht zou hij onrechtmatig amnestie hebben verleend aan twee leden van de Georgische veiligheidsdienst, betrokken bij de geruchtmakende moord op een jonge bankier in 2006. Een onverkwikkelijke doofpotzaak die hem nog altijd aankleeft. Maar volgens Saakasjvili spannen Oekraïne en Georgië samen om hem in de cel te krijgen. Hoewel beide landen hem duidelijk liever kwijt dan rijk zijn, geloven weinigen zijn bewering dat Georgië onder Saakasjvili’s bewind „de schoonste regering in de geschiedenis van de mensheid” was.

Verschillende media meldden deze maand dat de politicus mogelijk naar Nederland zou vluchten, waar hij schoonfamilie heeft in het Zeeuwse Terneuzen. Minister Zijlstra (Buitenlandse Zaken, VVD) meldde daarop dat de vervolgde politicus in Nederland welkom is.

Bijna tien jaar was Sandra Roelofs de first lady van Georgië. Maar het presidentschap van haar man Saakasjvili ontspoorde. “Het ligt niet in zijn aard om te luisteren naar wat zijn vrouw ervan denkt”, vertelde ze in 2015 aan NRC.

Mocht u worden uitgezet, kunnen we u dan in Nederland verwachten?

„Ik kan altíjd naar Nederland maar heb geen directe plannen, om de simpele reden dat het daarna heel moeilijk zal worden terug te keren naar Oekraïne. De mensen op straat vertellen me dat ik niet moet opgeven en ik wil ze niet in de steek laten. Maar de druk om te vertrekken is enorm, ook al wil niet iedereen bij Justitie meewerken. Dit is het Oekraïne van ná de Maidan, waar orders van de overheid niet meer zonder meer worden uitgevoerd.”

U kwam naar Oekraïne om het land te helpen hervormen, nu wordt u ervan beschuldigd een Russische spion te zijn.

Hij lacht. „Klopt. Zulke beschuldigingen werden geuit in de jaren 30 en dit zijn mensen met dezelfde mentaliteit als toen. Toen werden mensen zonder pardon doodgeschoten. Maar weet u, ik ben dáárover nog geen enkele keer verhoord! En mensen geloven het ook niet. Wij hebben onderzoek gedaan waaruit blijkt dat slechts 7 procent van de bevolking de aantijgingen gelooft.”

De strijd tegen corruptie is een veiligheidsbelang. Oekraïne kan zich niet nog een paar jaar oligarchie veroorloven.

Waar komt uw geld dan vandaan?

„Als wij onze donateurs prijsgeven, zullen die meteen worden aangepakt door de autoriteiten. Een deel komt van Oekraïners in het buitenland, een deel van de middenklasse hier. Twee dagen geleden was ik voor Kerst [Orthodox Kerstfeest valt op 7 januari, red.] met mijn vrouw in de kerk toen een man op me toekwam en me 900 dollar toestopte. Hij zei dat hij bang was om naar ons partijbureau te komen uit angst voor arrestatie. Verder krijgen we geld van zakenmensen in de regio’s, maar ook zij lopen gevaar.”

Als u uit handen van de autoriteiten weet te blijven, waar zien we u dan over een jaar?

„Wat er met mij zal gebeuren, weten we over een paar maanden. In het geval van vervroegde verkiezingen, ben ik bereid om premier te worden.”

Vindt u zichzelf de aangewezen persoon om Oekraïne te leiden?

„Dat kan niet. Om president te worden, moet ik eerst tien jaar inwoner zijn van dit land.”

U zou een kandidaat naar voren schuiven?

„Ja. Dit land heeft een nieuwe generatie nodig. De huidige zit er al 25 jaar en is corrupt, als gevolg waarvan Oekraïne het armste land is van Europa. Ik zei het daarstraks nog tegen die kinderen: Polen was vroeger armer dan Oekraïne! Onze partij is populair bij de jongere generaties die op Facebook zitten. Maar slechts een kwart van de Oekraïners gebruikt sociale media, de rest kijkt naar de televisiezenders van oligarchen.”

De bij de regering in Kiev in ongenade gevallen politicus kwam vorig jaar met veel vertoon de Oekraïense grens over.Lees daarover: Saakasjvili maakt theatrale Oekraïense rentree

Wat moet er volgens u gebeuren?

„Op dit moment heeft Oekraïne een groei van minder dan 2 procent. Als Oekraïne niet gauw in dubbele cijfers gaat groeien – en dat is heel eenvoudig te realiseren – dan zal het uiteenvallen.”

Hoe bedoelt u?

„Er is een oorlog gaande in het oosten, dagelijks sterven daar mensen. De hele Oekraïense oost- en zuidflank is in potentie separatistisch, en ook andere regio’s stellen zich onafhankelijker op van Kiev. Als Oekraïne geen vliegende start maakt, dan worden we gebalkaniseerd: het zal opbreken in kleine stukjes, in kleine Donbas-jes. Dat is een nachtmerriescenario.”

Voedt Rusland de sentimenten waar u het over heeft?

„Zeker. Rusland zal er alles aan doen om dit scenario te bewerkstelligen en Oekraïne is zwak. Militaire inzet tegen Rusland is onvoldoende, we hebben economische groei nodig. De strijd tegen corruptie is een veiligheidsbelang. Oekraïne kan zich niet nog een paar jaar oligarchie veroorloven.”

Dus Porosjenko is volgens u een veiligheidsrisico?

„Niet alleen Porosjenko, de hele kliek. Porosjenko gelooft dat dit land zijn bedrijf is. Zijn zakelijke en politieke belangen lopen door elkaar. Hij heeft er belang bij om de oorlog in stand te houden, omdat hij en zijn mensen verdienen aan militaire aankopen. Ook geeft hij de oorlog telkens als excuus om hervormingen te vertragen.”

En Poetin?

„Poetin noemde mij een aantal keer in zijn toespraken, hij is solidair met Porosjenko. Eind december hebben Poetin en Porosjenko een gesprek gehad over de uitwisseling van gevangenen, maar ze hebben ook over mij gesproken, zeggen mijn bronnen binnen de regering. Porosjenko heeft Poetin gevraagd om samen te werken in een zaak tegen mij.”

U had succes in Georgië, maar dat land is tien keer kleiner en u heeft op dit moment maar drie procent van de stemmen.

„In Georgië was het juist moeilijker omdat de gevestigde orde er procentueel een veel groter deel uitmaakte van de bevolking. In Oekraïne zijn een miljoen ambtenaren, maar als je ze ontslaat kun je ze gemakkelijk vervangen door nieuwe mensen. Nu is onze partij nog zwak, omdat zo weinig mensen ons kennen. Maar we groeien, sinds mijn arrestatie hebben we 6 tot 8 procent van de stemmen.”

Uw vrouw Sandra Roelofs steunt u onvoorwaardelijk?

„Zeker. Sandra is zelf een zeer begaafd politicus, al haat ze het als ik dat zeg. Maar de intriges zijn niets voor haar. Ze blijft voorlopig in Georgië vanwege haar werkzaamheden, maar ze komt regelmatig op bezoek in Kiev.”

Het moet ingewikkeld zijn voor uw gezin, uw twee zoons. Of zijn ze inmiddels wel gewend aan de capriolen van hun vader?

„Ach ja, dat zijn ze onderhand wel gewend. Mijn ene zoon zei laatst: ‘Papa, ik ben het niet altijd met je eens, maar ik steun je volledig’.”

Het conflict tussen president Porosjenko en Saakasjvili vergroot de instabiliteit in Oekraïne, schreef redacteur Eva Cukier onlangs. Lees daarover: Kat-en-muis-spel in Kiev vol intriges
    • Eva Cukier