Kiertjes in het onbuigzame Saoedi-Arabische bolwerk

Saoedi-Arabië

Het fundamentalistische Saoedi-Arabië wordt iets moderner, tot vreugde van de bevolking. ‘Zo krijg je gelukkige gezinnen.’ Toch blijft het een zeer onvrij land.

Bezoekers van een presentatie in de Saoedische hoofdstad Riad. Er werden plannen ontvouwd van kroonprins Mohammed bin Salman voor een nieuwe, futuristische stad. Foto Tasneem Alsultan/The New York Times/Hollandse Hoogte

In westerse ogen schuilt er ironie in om bij The Bodyshop te worden geholpen door een vrouw van wie geen enkel lichaamsdeel zichtbaar is, behalve haar ogen. Mashal, een jonge Saoedische vrouw die van top tot teen in het zwart is gehuld en een niqaab voor haar gezicht draagt, zit er niet mee. „Ik werk hier al een jaar”, zegt ze opgewekt, staande achter de kassa. „Ik heb nooit moeilijkheden met klanten.”

Twee andere jonge medewerkers van het filiaal, in een uitgestrekt winkelcentrum in de Saoedische hoofdstad Riad, mengen zich in het gesprek. Zij dragen geen niqaab maar zwarte abaya’s en hoofddoeken. „Dat vrouwen ook in winkels werken is niks bijzonders meer. Dat kan inmiddels al vier jaar”, zegt een van hen, die Malak (Engel) zegt te heten.

Maar tot hun vreugde kan er plotseling nog veel meer in hun land, dat gold als een bolwerk van onbuigzaam islamitisch fundamentalisme. Die avond is er een concert van de Libanese zangeres Hiba Tawaji in Riad. Weliswaar mogen er alleen vrouwen naar binnen, maar dat er sinds begin vorig jaar concerten zijn is al een kleine revolutie. Net als twee bioscopen in aanbouw, de eerste van het land na een decennia durend verbod op zulke ‘broedplaatsen van onzedelijkheid’. In maart gaan ze open. In Jeddah, de tweede stad van het land, mogen vrouwen sinds vrijdag voetbalwedstrijden bijwonen.

En dan is er natuurlijk het opwindende vooruitzicht dat vrouwen vanaf komende zomer zelf auto mogen rijden. „Ik ga dat beslist doen”, zegt Mashal enthousiast. „Het lijkt me geweldig, al wil ik wel even afwachten hoe de dingen er tegen die tijd voorstaan.”

Ook Malak en haar vriendin Sarah denken er zo over. Want je kunt in het nog altijd aartsconservatieve Saoedische koninkrijk – zeker als vrouw – niet voorzichtig genoeg zijn. Niet elke van bovenaf aangekondigde verandering is voor iedereen vanzelfsprekend.

Winkelende vrouwen in het Al Yasmin-winkelcentrum in de Saoedische stad Jeddah.

Foto Tasneem Alsultan/Bloomberg

Religieuze deken

Hoewel steden als Riad en Jeddah een moderne indruk maken met hun brede boulevards, shopping malls, spectaculaire wolkenkrabbers, McDonalds en grote auto’s, hebben eeuwenoude tribale mores nog altijd vaak de overhand in Saoedi-Arabië.

Het verbod op autorijden was tientallen jaren een totem van de fundamentalistische geestelijken. Dat het land zich daarmee internationaal steeds belachelijker maakte, liet hen onverschillig. Desondanks heeft de regering vooral onder invloed van de machtige kroonprins Mohammed bin Salman, zelf pas 32 jaar, afgelopen herfst een einde aan het verbod aangekondigd.

„Onder de oppervlakte waren zaken de laatste jaren al veranderd, al bleven die nog verhuld onder een religieuze deken”, zegt een Saoedische politicoloog die niet met zijn naam in de krant wil. Zoals de meeste Saoedische mannen draagt hij een tot de grond reikend wit hemd met op zijn hoofd de traditionele ghotra, een rood-wit geblokte doek. „Wanneer je die religieuze deken oplicht, blijkt de samenleving daaronder plotseling een stuk normaler te zijn dan je dacht. Met de opheffing van het rijverbod wordt iets legaal gemaakt wat in de ogen van de mensen eigenlijk al heel lang legaal was.”

Tot voor kort voelden we ons als mensen van een andere planeet in een wereld die snel mondialiseert

Journalist Samar Fantany

Eerder had de kroonprins tot vreugde van vooral veel stadsbewoners al een einde gemaakt aan de verlammende greep op de samenleving van de al-mutawa, de religieuze politie. Decennialang viel die vrouwen lastig over hun kleding, als die naar hun smaak te los was. Ook mensen die niet strikt vijf keer per dag naar het gebed gingen, kregen met de barse, met stokken gewapende agenten van de mutawa te maken. Zij waren ook de schrik van het winkelpersoneel door de agressieve manier waarop ze toezicht hielden op de winkelsluiting tijdens het gebed. „Sinds ze geen boetes meer mogen uitdelen, merk je niets meer van hen”, zegt een inwoner opgelucht.

De jongere generatie in Saoedi-Arabië – en die doet ertoe in een land waar 70 procent van de bevolking jonger is dan 30 jaar, ook al is het geen democratie – is zeer te spreken over ‘MbS’, zoals hij meestal wordt genoemd. „De kroonprins begrijpt wat jonge mensen willen”, zegt Turki al-Qarni, eerstejaars student farmacie aan de King Saud Universiteit in Riad. Met een medestudent zit hij te lunchen in de gigantische entreehal van het universiteitscomplex. De hele universiteit is uitsluitend voor mannelijke studenten bestemd. De vrouwen hebben hun eigen campus elders in de stad. Daar studeren ruim 45.000 jonge vrouwen.

Turki, die uit het zuiden van Saoedi-Arabië komt, waar men vanouds zo mogelijk nog conservatiever is dan in Riad, juicht de opheffing van het rijverbod voor vrouwen toe. „Het was gewoon niet eerlijk dat wij wél per auto naar de universiteit mochten rijden en onze zusters niet.”

Het besluit heeft de prijzen van tweedehands auto’s opgestuwd. Taxidienst Uber, ook actief in Riad, is al begonnen met de opleiding van vrouwelijke taxichauffeurs. Tot verdriet van Nur Islam, een uit het Pakistaanse Peshawar afkomstige taxichauffeur die al veertien jaar in Saoedi-Arabië werkt. „Als de vrouwen zelf gaan rijden en geen taxi’s meer nemen, zakt onze business in elkaar”, zegt hij. „Dan moet ik terug naar Pakistan. Inshallah (als Allah het wil), vind ik daar een andere baan.”

De kroonprins kondigde in oktober 2017 aan de radicale islam in het land te willen uitbannen. Ook werd bekend dat Saoedische vrouwen eindelijk mogen gaan autorijden. Wat vinden zij zelf, krijgen zij meer vrijheid?

Futuristische stad

Dit is nu juist een van de achterliggende gedachten van de Saoedische regering. Hoe meer Saoediërs zelf geld verdienen in plaats van dat uit te besteden aan de circa tien miljoen buitenlanders – op ruim 20 miljoen Saoediërs – hoe beter het is voor de Saoedische economie.

Dat in die economie de zaken drastisch moeten worden omgegooid, is al langer duidelijk. De afgelopen decennia heeft Saoedi-Arabië hoofdzakelijk op zijn overvloedige olie-inkomsten vertrouwd, maar door de sterk gedaalde olieprijzen is de spoeling dunner geworden. Het land verkeert in een recessie. Ongeveer tweederde van de werkende Saoediërs is bovendien in dienst van de overheid, die gemiddeld ruim anderhalf keer zoveel betaalt als particuliere werkgevers. Nu al kan de overheid dit alleen financieren door uit de reserves te putten. Op den duur is het niet op te brengen.

Het Saoedische regime durfde lange tijd het roer niet om te gooien, maar de dynamische MbS deinst daar niet voor terug. Vorig jaar kwam hij met een ambitieus plan, Vision 2030, om de economie op heel andere leest te schoeien. De overheid moet een stap terug doen om plaats te maken voor particuliere ondernemers.

Wie zich uitspreekt tegen de Saoedische machthebbers, riskeert nog altijd een lang verblijf in de cel, al dan niet met stokslagen.

Daarnaast zal er een nieuwe, ultramoderne stad worden gebouwd in het noordwesten van Saoedi-Arabië, vol geavanceerde technische snufjes. Zo zouden er vliegende auto’s moeten komen en veel robots. ‘Neom’ (Nieuwe Toekomst in het Arabisch) moet deze futuristische stad heten. Ook wil MbS een kuststrook langs de Rode Zee openleggen voor het toerisme, door de bouw van vijfsterrenhotels en andere faciliteiten. Een en ander moet worden gefinancierd uit de verkoop van een deel van de aandelen van staatsoliebedrijf Saudi Aramco, veruit het grootste energiebedrijf ter wereld.

„Tot voor kort voelden we ons als mensen van een andere planeet in een wereld die snel mondialiseert”, vat Samar Fantany (60), een liberale journaliste uit een welgestelde familie, de toestand samen in haar riante huis in de havenstad Jeddah. „De nieuwe plannen van de regering zijn als een droom die werkelijkheid werd. Ze bevatten alles waar mensen al zo lang om hebben gevraagd. Een verslapping van de greep van de religieuze fundamentalisten op de samenleving en een kans voor de jongere generatie om zich te ontplooien; meer ruimte voor entertainment. Zo krijg je gelukkige gezinnen. We zijn er zo blij mee.”

Bezoekers van de Alrajhi-moskee in de hoofdstad Riad. Foto Tasneem Alsultan/The New York Times/Hollandse Hoogte

Stokslagen

Sommige waarnemers, onder wie de invloedrijke New York Times-columnist Thomas Friedman, die onlangs een lang interview had met MbS, reppen al van een Arabische Lente, naar analogie van de omwenteling die zich in 2011 in landen als Tunesië en Egypte voltrok. Maar die vergelijking lijkt misplaatst. Ten eerste gaat het niet om een spontane volksbeweging, zoals in die landen, maar om een van bovenaf geleide hervorming. Belangrijker nog is dat Saoedi-Arabië in veel opzichten een hoogst onvrij land blijft.

Wie zich uitspreekt tegen de Saoedische machthebbers, riskeert nog altijd een lang verblijf in de cel, al dan niet met stokslagen, of zelfs de doodstraf. Tal van burgerrechtactivisten zitten gevangen en begin 2016 lieten de Saoedische autoriteiten een vooraanstaande shi’itische geestelijke die kritiek had op de behandeling van zijn eigen minderheid, ter dood brengen. „In september zijn er tussen de 40 en 200 bloggers en andere activisten opgepakt”, zegt een Westerse waarnemer in Riad. „En er is geen signaal dat daarin verandering komt.”

Van een vrije pers is evenmin sprake. Hoofdredacteuren van kranten en andere media krijgen van het ministerie van Communicatie dagelijks te horen wat ze wel en niet moeten brengen aan hun lezers en hun kijkers.

Tekenend is ook dat tijdens een reis van twee weken bijna niemand te vinden is die tegenover een buitenlandse journalist commentaar wil geven op de omstreden arrestatie, begin november, van elf prinsen en tal van andere prominente zakenlui. Buitenlandse analisten zagen hierin een poging van de kroonprins om politieke tegenstanders uit te schakelen.

Wel toegestaan is natuurlijk lof op de koers van de kroonprins en zijn vader.

Een deel van de arrestanten zit nog altijd vast in het Ritz Carlton hotel in Riad en mag dat naar verluidt slechts verlaten in ruil voor een fors deel van hun vermogen. „Discussie over dat beleid is echt een no-go area”, zegt een bron in Jeddah. Voor je het weet, zit je in de cel – als je er kritiek op uit, bedoelt hij. De meeste Saoediërs slikken zonder bedenkingen de lezing van de autoriteiten dat het gaat om een serieuze actie tegen het kwaad van de corruptie.

Wel toegestaan is natuurlijk lof op de koers van de kroonprins en zijn vader, wier meer dan levensgrote portretten steeds frequenter opduiken op posters langs de brede wegen in Riad en elders. „Een heel goede actie van de kroonprins”, oordeelt de 23-jarige Mohammed al-Ajmi, zoon van de burgemeester van de oostelijke oasestad al-Hufuf. „Ik vind het uitstekend dat hij de corruptie van bovenaf aanpakt en prinsen gevangen zet. Dat is dé manier om er een einde aan te maken.”

Dat MbS zelf een paar jaar geleden een jacht van 500 miljoen dollar aanschafte en onlangs eigenaar bleek te zijn van een Frans chateau ter waarde van 300 miljoen dollar, doet aan de waardering van de meeste Saoediërs niets af. Ze zijn de koninklijke familie dankbaar voor de continuïteit en stabiliteit die ze biedt, en voor het feit dat ze het land niet in een burgeroorlog heeft laten verzinken, zoals in buurland Jemen of in Libië en Syrië.

Vrijheid van meningsuiting en andere burgerlijke vrijheden, die ze nooit gehad hebben, missen de meesten niet. Op de vraag of hij het prettig vindt dat het wat vrijer wordt in zijn land, reageert Abdul Rahman Ibrahim, student werktuigbouwkunde aan de King Saud Universiteit, oprecht verbaasd. „Het is hier al vrij”, zegt hij.

Manal al-Sharif (38) voerde campagne voor het recht van Saoedische vrouwen om auto te rijden. Ze ging de cel in en schreef een boek. Redacteur Maral Noshad Sharifi sprak met haar.

Programma’s over kamelen

Of de kroonprins erin slaagt om Saoedi-Arabië, met behoud van de onaantastbare heerschappij van de koninklijke familie, te hervormen tot een moderne economie, blijft de vraag. „Dat heeft jullie in het Westen ook eeuwen gekost”, zegt Mishal Bin Khalid Bin Hethlen (54), een succesvolle zakenman uit een vooraanstaande bedoeïenenstam in het oosten van het land. Hij exploiteert onder meer een televisiezender die gespecialiseerd is in programma’s over kamelen.

Zittend in een ontvangstzaal met 23 sofa’s en een immens vierhoekig televisieblok in het midden van zijn paleis in Riad, licht hij in het Engels toe: „Weet u, wij zijn nog maar net begonnen. Ik ben bijvoorbeeld nog geboren in een tent. De ontwikkeling van dit land is pas goed op gang gekomen in de jaren zeventig. Ik zou al blij zijn als we erin slagen de helft van de doelen uit Vision 2030 te verwezenlijken.”

Andere analisten waarschuwen dat de kroonprins niet onbeperkt de tijd heeft voor zijn hervormingen. Als succes uitblijft kan de bevolking – net als bijvoorbeeld onlangs bij aartsrivaal Iran – gaan morren en dan kan de toestand hachelijk worden voor het regime. Maar volgens de politicoloog die anoniem wil blijven, is de kans op opstandigheid gering. „De staat beslist hier over alles. Wat de staat besluit, accepteren de mensen.” Maar ook hij erkent dat MbS binnen twee tot drie jaar wel concrete verbeteringen moet laten zien.

Buitenlandse werknemers in Saoedi-Arabië stellen bovendien met enig leedvermaak vast dat de Saoediërs dan wel veel harder zullen moeten werken dan ze gewend zijn. „Wij werken vaak meer dan acht uur op een dag, maar daar hebben de Saoediërs geen zin in en ze willen ook steeds op vakantie”, zegt een Egyptische verkoper in een chocoladewinkel in Riad.

Maar een groot deel van de jongere generatie voelt zich aangesproken door het elan van de kroonprins. Zij willen breken met de oude, vaak nog tribale verbanden, die in dit land van grote betekenis zijn bij de verdeling van banen, grond en andere zaken. De 23-jarige Mohammed al-Ijman bijvoorbeeld, wiens vader als hoofd van de belangrijkste lokale stam burgemeester van Hufuf is, zoals ook zijn grootvader dat was. Hij zegt weinig zin te hebben in die min of meer erfelijke positie. „Kijk eens,” zegt hij rijdend in de four-wheel-drive van zijn vader door de woestijn, „het is nu 2017. Het gaat om nieuwe technologie en kennis van de wereld. Ik wil me op de toekomst richten. Na mijn studie werktuigbouwkunde in Bristol wil ik meewerken aan Neom, de stad van de toekomst. Stammen doen er voor mij niet meer toe.”