Pronken

Microstructuur van de veren geeft kraagparadijsvogel superzwarte verentooi

Een vrouwtje van de kraagparadijsvogel kijkt naar een mannetje met opgezette superzwarte pronkveren, met groenblauwe accenten, van een mannetje. Foto Ed Scholes

Het intens zwarte verenkleed van de mannetjes van de kraagparadijsvogel trekt niet alleen de aandacht van vrouwelijke kraagparadijsvogels, ook biologen zijn erin geïnteresseerd. De veren weerkaatsen slechts 0,05 tot 0,31 procent van het licht. Ze zijn daarmee tien tot honderd keer zwarter dan die van ‘gewoon’ zwarte vogels.

Amerikaanse onderzoekers beschreven dinsdag in Nature Communications de veerstructuur die ervoor zorgt dat bijna al het licht geabsorbeerd wordt.

Dat is vergelijkbaar met het donkerste materiaal ter wereld: een door Surrey Nanosystems gemaakte coating Vantablack die een relletje werd omdat Anish Kapoor de enige kunstenaar is die het mag gebruiken.

Lees een eerder bericht over Anish Kapoor en Vantablack

De superzwarte veren zijn het meest opvallend als een kraagparadijsvogelmannetje een vrouwtje wil versieren. Hij zet dan zijn verenkleed op waardoor hij verandert in een superzwarte ellips met twee fel blauwgroene oogjes en kraag. Druk heen en weer springend probeert hij daarmee de aandacht van een vrouwtje te trekken.

De eerste verrassing voor de onderzoekers kwam toen ze elektronenmicroscopiefoto’s van de veren wilden maken. Hiervoor moesten de veren bedekt worden met een dun laagje goud. Verrassend genoeg bleven de superzwarte veren hierbij intens zwart, terwijl gewone zwarte veren goud kleurden. Dat kan alleen als de superzwarte tint ontstaat door de structuur van de veren en niet door pigment.

Rommelige structuur van een superzwarte veer (rechtsboven) die alle licht absorbeert en de structuur van een gewone veer (linksboven). Daaronder staan een gewone en superzwarte veer die met goud zijn gecoat: de superzwarte veer blijft zwart ondanks de coating. Foto Dakota McCoy

Veren bestaan uit een schacht met dunne haartjes die weer minuscule vertakkingen hebben. Bij gewone zwarte veren zijn de vertakkingen glad. Die van de kraagparadijsvogels hebben daarentegen een rommelige vorm die doet denken aan gedroogde eikenbladeren. Hierdoor ontstaan kleine holtes waarin invallend licht extra verstrooid wordt. Bij elke verstrooiing wordt een deel van het licht geabsorbeerd door de veren. Hoe vaker het licht verstrooid wordt, hoe minder licht er overblijft en hoe donkerder de veren eruit zien. Dankzij de bijzondere microstructuur met holtes kunnen de veren tot 99,95 procent van het licht absorberen.

De onderzoekers schrijven dat de superzwarte veren misschien zijn geëvolueerd om het contrast met de felgekleurde kraag te vergroten. De veren die tijdens de versierpoging niet zichtbaar zijn, zijn namelijk niet superzwart, maar gewoon, eenvoudig zwart.

De mannetjes zetten hun veren pas op als het vrouwtje recht voor hen staat. Vanuit die hoek lijken de veren het donkerst.