Machtsbolwerk Steve Bannon stort in

Met het gedwongen vertrek van Steve Bannon bij de rechts-nationalistische site Breitbart lijkt het gedaan met zijn invloed. Maar Bannons ideeën hebben de Republikeinse Partij én Amerika blijvend veranderd.

Stephen Bannon aan het woord bij de Conservative Political Action Conference (CPAC) in Maryland, in februari 2017. Foto Joshua Roberts / Reuters

Tot een week geleden noemden vrienden hem de intellectuele Godfather van de Trump-beweging. Maar het politieke imperium van Steve Bannon is in een paar dagen volledig ingestort. Dinsdag moest hij gedwongen aftreden als chef van de rechts-nationalistische site Breitbart.

Bannons aftreden is in gang gezet door de financiers achter de website, de excentrieke miljardairsfamilie Mercer. Bannon en de Mercers (de 71-jarige vader Bob en vooral zijn dochter Rebekah) bouwden de afgelopen jaren samen een netwerk van organisaties op, die bedoeld waren om de Republikeinse Partij drastisch te veranderen. Breitbart moest de boodschap van hun rechts-populisme verwoorden, en stond centraal in hun strategie. De Mercers pompten vele miljoenen dollars in de site.

Maar vorige week kwam aan het bondgenootschap tussen Bannon en de familie plotseling een einde. In het boek Fire and Fury van journalist Michael Wolff spreekt Bannon harde woorden over Donald Trump. Hij noemde een ontmoeting tussen Trumps zoon Donald jr. en een Russische advocaat „verraderlijk”. Hij zinspeelde op beperkte geestelijke vermogens van de president. Het leidde tot twee breuken: Trump verbrak het contact met zijn voormalige topstrateeg Bannon, met de woorden: „Hij is niet alleen zijn baan kwijt, maar ook zijn verstand.” En Rebekah Mercer koos partij voor Trump. Achter de schermen drong ze bij Breitbart aan op het ontslag van Bannon.

Platform voor ‘alt-right’

Oud-investeerder en -filmmaker Stephen K. Bannon (64) kreeg de leiding over Breitbart in 2012, nadat oprichter Andrew Breitbart was overleden. Breitbart was toen vooral een rechts-libertaire website, die pleitte voor een kleine overheid en lage belastingen. Maar onder Bannon veranderde de toon: Breitbart richtte zich steeds meer tegen migranten, Afro-Amerikanen en feministen. De site werd volgens Bannon „een platform” voor de zogeheten ‘alt-right’-beweging. Hij gaf ruimte aan omstreden schrijvers als Milo Yiannopoulos.

Tijdens de presidentsverkiezingen was Breitbart aanvankelijk kritisch over Trump. Maar nadat verslaggever Michelle Fields in maart 2016 ruw werd vastgegrepen door Trumps medewerker Corey Lewandowski, verdeelde de redactie in twee kampen. Bannon behield de macht, en kritische verslaggevers vertrokken. Daarna werd Breitbart een Trump-gezind orgaan. Bannon verliet de site om Trumps campagnestrateeg te worden, en hield tegelijkertijd greep op de redactie.

Bannon probeerde een wig te drijven tussen Trump en de partij, maar uiteindelijk verloor hij

Bannons ideeën waren lange tijd te extreem voor de Republikeinse Partij. In 2013 organiseerde hij nog een alternatief congres van ‘Onuitgenodigden’ naast het invloedrijke conservatieve congres CPAC. Zijn huis in Washington noemde hij Breitbart Embassy, en hij hield daar feesten voor marginale figuren in de partij. „Ik vind het leuker om gehaat te worden dan om aardig gevonden te worden”, zei hij in 2010 tegen Time.

Met Trump veranderde die dynamiek. Steve Bannon zag in Trump een vehikel voor zijn ‘America First’-boodschap. Zo werd hij het brein achter Trumps gewonnen verkiezingscampagne. Breitbart speelde in die campagne een cruciale rol, doordat de site zich steeds meer toelegde op Trump-propaganda. Trump nam Bannon als topstrateeg mee naar het Witte Huis, en gaf hem een zetel in de Nationale Veiligheidsraad. Bannons lange mars naar de macht was voltooid.

Botsing met globalisten

Bannon werd in augustus ontslagen uit het Witte Huis omdat hij botste met, zoals hij dat noemde, de ‘globalisten’ rondom Trump, met name schoonzoon Jared Kushner. Ook ergerde Trump zich openlijk aan het aura van genie dat Bannon toegedicht kreeg. Bannon keerde terug naar Breitbart om, zei hij, „oorlog te voeren” tegen de politieke elite. „Ik heb de wapens weer zelf in handen.”

Breitbart werd onder Bannon een goed gedisciplineerde ophef-machine. Misdaad onder zwarte Amerikanen, islamitische terreur en cultuuroorlogen werden de belangrijkste onderwerpen. Breitbart werd alleen maar invloedrijker. Over immigratie, het belangrijkste beleidsonderwerp van Trump, is geen medium zo vaak op sociale media geciteerd als Breitbart.

Na zijn terugkeer richtte Bannon zich verder tegen de Republikeinse partijtop, en ging uiterst rechtse politici steunen, onder wie Roy Moore (van pedofilie beschuldigd) en Paul Nehlen (een antisemiet). Het verlies van Roy Moore bij de Senaatsverkiezingen van Alabama, in december, was de eerste grote klap voor Bannon. Hij was niet langer de visionair die Republikeinen bang maakte. Het was bovendien de eerste keer dat de belangen van Bannon en Trump niet langer overeenkwamen. Trump wil zijn macht behouden, Bannon wil zijn revolutie voortzetten. Bannon probeerde een wig te drijven tussen Trump en de partij, maar uiteindelijk verloor hij.

Trump schrapte Steve Bannon na de breuk van vorige week uit de geschiedenis van zijn politieke carrière, als een geretoucheerde Sovjet-foto. „Hij heeft niets te maken met mijn presidentschap.” Dinsdag viel Bannons laatste machtsbolwerk. Maar Bannons ideeën hebben de Republikeinse Partij én Amerika blijvend veranderd. Zijn nationalisme, zijn woede, en vooral zijn kijk op politiek als meedogenloze cultuuroorlog zijn naar het centrum van de macht gebracht.