Peter Kuipers Munneke (links) en Ralph van Raat

Foto Merlijn Doomernik

‘Je hoort de ijspegels in de muziek van Tanaka vallen’

Weerman Peter Kuipers Munneke en pianist Ralph van Raat maken samen een concertprogramma rond het weer rond de polen.

Peter Kuipers Munneke, weerman van de NOS en klimaatwetenschapper, hoefde niet lang na te denken toen pianist Ralph van Raat hem vroeg om mee te werken aan een concertprogramma met moderne pianostukken die te maken hebben met het weer. Alleen, zei Kuipers Munneke, laten we het dan niet over het weer in het algemeen hebben, maar over de poolgebieden.

Dat zag Van Raat wel zitten. Een werk waar hij meteen aan dacht was Crystalline II van de Japanse componiste Karen Tanaka. „Een prachtig stuk, je hoort de ijspegels vallen”, zegt Kuipers Munneke, die zelf ook piano speelt, maar vooral jazz. „Mijn kennis over klassieke muziek was een beetje blijven steken bij Sjostakowitsj, Bartók en Stravinsky. Door Ralph heb ik ontdekt dat daar nog een hele wereld achter ligt. Ideeën worden verder ontwikkeld en uit hun verband gehaald. Dit was een kans om mijn muziekwereld te vergroten.”

Van Raat speelt veel nieuwe muziek en werkt daarbij wel vaker samen met mensen buiten zijn eigen vakgebied, zoals schrijfster Kristien Hemmerechts en ruimtevaarder André Kuipers. Zo hoopt hij een ander, breder publiek te bereiken. Moderne muziek sluit volgens Van Raat beter dan klassieke muziek aan bij de wereld van nu. „Ik vind het zo gek dat die muziek als elitair wordt gezien, voor insiders”, zegt van Raat. „Dat hoeft helemaal niet, maar dan moet je wel voor de juiste context zorgen.”

Karen Tanaka - Crystalline II:

In een kroegje in de buurt van het Amsterdamse conservatorium, waar ze deze middag voor het eerst een doorloop hebben van het hele programma, vertellen Van Raat en Kuipers Munneke enthousiast over hun samenwerking. „Het begon met een soort minicollege glaciologie bij mij op de universiteit”, zegt Kuipers Munneke. „We wilden voorkomen dat het te plat zou worden. Dat ik iets vertelde over een regenboog en dat Ralph dan een stukje zou spelen dat ‘regenboog’ heet. Dus ik heb gezocht naar wetenschappelijke ideeën en concepten die ook in muziek betekenis hebben. Begrippen als transformatie, erosie, afbraak, kringloop, herschepping.”

Zo zou je de structuur van gletsjers kunnen vergelijken met de muziek van Pierre Boulez. Kuipers Munneke vertelt in de voorstelling hoe gletsjers worden gevoed door sneeuw, die onder zijn eigen gewicht langzaam wordt samengeperst tot ijs. „Sneeuw is licht en pluizig en dempt geluid”, zegt Kuipers Munneke. „IJs is juist zwaar en resoneert en begint daardoor te glijden.” Dat is een transformatieproces waarbij de ijskristallen veranderen. Precies zoals dat gebeurt met muzikale motieven in het werk van Boulez.

Het derde deel uit Boulez’ Tweede sonate was een van de stukken die Van Raat uitzocht op basis van het minicollege. Maar het concert begint „dichter bij huis”, net als het verhaal van Kuipers Munneke. Hij vertelt over sneeuw in Nederland, Van Raat speelt de prelude Des pas sur la neige van Claude Debussy, een eenvoudige ‘stap in de sneeuw’. „West-Europa, traditionele harmonieën, een tonaal uitgangspunt”, vat Van Raat samen.

Pierre Boulez’ Tweede Sonate:

Maar daarna wordt de tonaliteit al snel verlaten, in werken van György Ligeti, Karen Tanaka en John Luther Adams. De Nederlandse componist Anthony Fiumara schreef op verzoek van Van Raat een pianopartij bij zijn bestaande elektronische compositie Counting Eskimo Words For Snow (2008). Veel van de verbanden tussen verhaal en muziek moet de luisteraar zelf invullen. „We kunnen ze onmogelijk allemaal benoemen, daarvoor ontbreekt de tijd”, zegt Kuipers Munneke.

De klimaatwetenschapper hoopt dat hij de luisteraar een beetje kan besmetten met zijn ‘poolvirus’. Hij wilde voorkomen dat het een alarmerend verhaal over de opwarming van de aarde zou worden. Maar hij kon en wilde er niet helemaal omheen. Dus op het laatst, voordat Van Raat afsluit met Water Dance van Tanaka, vertelt hij hoe de poolgebieden langzaam veranderen in water. „En water is niet specifiek voor Noord- en Zuidpool, dat kan overal heen. Eigenlijk druppelt het poolgebied weg en vermengt zich met de rest van de wereld.”

13/1 Wilminktheater, Enschede 19/1 Tivoli/Vredenburg, Utrecht 2/2 Concertgebouw, Amsterdam 3/2 Muziekgebouw, Eindhoven