Varik vreest lot als Alcatraz in de Waal

Hoogwater Een geul bij Varik kan helpen in de strijd tegen wassend water in de Waal. Maar dan wordt het dorp een eiland.

In Wamel, zo’n tien kilometer stroomopwaarts van Varik, moet een familie een boot gebruiken om thuis te komen. Foto Piroschka van de Wouw/ANP

Als hier ooit een hoogwatergeul wordt gegraven, „dan zitten we hier gevangen tussen het water”, zegt Joke Cartigny uit Varik, een dorp langs de Waal, aan de rand van Betuwe in Gelderland. „We worden in een badkuip weggestopt.” Het dorp werd enkele jaren geleden opgeschrikt door het plan tot aanleg van een bypass van de Waal, die daardoor meer water kan verwerken. Joke Cartigny: „Ik las een bericht in de krant. Ben gaan kijken op Google. Toen zag ik ineens dat het om ons dorp ging.” Ze schudt het hoofd bij de gedachte dat het misschien echt zo ver komt. „Dan is het net Alcatraz.”

We wandelen over de dijk, het hoge water van de Waal heeft zich over een breedte van enkele honderden meters verspreid. De zomerdijk is onzichtbaar. De wilgen in de uiterwaarden staan tot hun knieën in het water. Aan de andere kant van de dijk liggen idyllische huizen waarvan enkele zouden moeten verdwijnen. „Ons is verteld dat er 35 huizen moeten verdwijnen. Maar dat zouden er ook meer kunnen worden.”

Joke Cartigny is bestuurslid van Waalzinnig, een actiegroep die zich verzet tegen de aanleg van een hoogwatergeul tussen Varik en Heesselt, het volgende dorp stroomafwaarts. De leden strijden beleefd maar kordaat tegen het plan dat de bewoners van Varik tot eilandbewoners zou maken. Er wonen een kleine 1.500 mensen. „We hebben geen moeite met dijkversterkingen. Die zijn waarschijnlijk nodig”, zegt bestuurslid Arie van Kekem. Maar een hoogwatergeul van enkele honderden meters breed, met twee nieuwe bruggen naar het vasteland? Het zou het „fraaie, kleinschalige landschap” verpesten. Bovendien is het gevaarlijk. „We zitten tussen twee muren van water. Er is gevaar van piping, waarbij water onder de dijk loopt. Ook wordt gewaarschuwd voor het opbarsten van de dunne kleilaag, door de grote druk van het water. Voel je je dan nog veilig?”

Er waren achttien opties

De geul, binnendijks, is een van de twee overgebleven opties in de strijd tegen het wassende water. Er waren er achttien. Daaruit is een keuze gemaakt door een stuurgroep van het Rijk, de provincie Gelderland, het waterschap Rivierenland, Tiel, en Neerijnen, de gemeente waar Varik onder valt. De andere optie is het graven van geulen in de uiterwaarden, buitendijks. In beide alternatieven worden óók de bestaande dijken versterkt.

De komende maanden moet blijken of de stuurgroep tot een unaniem advies komt aan minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat, VVD). Dat zal nog een hele klus worden. Er lijkt sprake van een patstelling. De gemeenteraad van Neerijnen heeft al bepaald dat wél de dijk versterkt mag worden maar dat er geen geul moet komen. Ook het waterschap zet vooral in op het versterken van de dijk – het graven van een geul zou het op tijd nakomen van eerder gemaakte afspraken over het versterken van de dijk in gevaar brengen. En Gelderland? „De provincie wil wel een nevengeul, maar alleen als die de ontwikkeling van het gebied versterkt”, zegt Hans Brouwer, werkzaam bij Rijkswaterstaat en woordvoerder van de stuurgroep.

De „spagaat” waar de stuurgroep in zit, is volgens Brouwer dat lokale bestuurders best graag willen bijdragen aan een hogere bescherming tegen overstromingen in heel Nederland, maar dat de hoogwatergeul een „koploper” is, een eerste project dat zonder toekomstige maatregelen om de Waal te verruimen een beperkt effect sorteert, namelijk veertig centimeter verlaging van de waterstand. „Het is de eerste schakel in een ketting waarvan nog niet helemaal duidelijk is hoe die eruitziet. Als die ketting er is, dan spreek je over een waterstandsverlaging van in totaal wel een meter”, aldus Brouwer. Hij is optimistisch. „Als er een patstelling is, dan gaan we die doorbreken.” En dan kan de minister over enkele maanden wellicht een definitief besluit nemen.

Bekijk ook de in beeld: Hoogwater in Nederland

Niet iedereen in Varik is faliekant tegen de geul. Bewoners van enkele zojuist opgeleverde nieuwbouwwoningen vlak achter de dijk maken zich geen zorgen, zeggen ze, en enkele passagiers van de buurtbus vertellen zich er evenmin druk om te maken. Ook Henry Mentink, oprichter en bewoner van Het Veerhuis, een etablissement voor versnaperingen en voor „workshops, bijeenkomsten en veerkracht”, ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet. „Ik ben ondernemer. Ik zoek mogelijkheden.” Wel hebben bijna alle inwoners van Varik volgens hem twee vragen. Eén: waar laat je het water als het aan het einde van de geul weer in de Waal stroomt? Twee: waarom worden aan de overkant, in het Land van Maas en Waal, geen maatregelen genomen? Hans Brouwer: „Waar je het water laat, is inderdaad de vraag als je nog geen andere schakels in de ketting van maatregelen hebt genomen. Dat is iets voor de toekomst.” En maatregelen aan de overkant? „Dat is lastig, omdat de gebieden daar eerder al de functie van natuur toegewezen hebben gekregen.”

In Varik woont ook schilder Willem den Ouden. Hij maakte eind jaren tachtig furore met zijn protest tegen dijkversterkingen die, vertelt hij nu, „veel prachtige landschappen hebben vernietigd”. Tijdens de hoogwaters van 1993 en 1995 werd hij bedreigd, door mensen „die niet in de gaten hadden dat ik niet tegen dijkversterkingen ben, maar tegen de manier waarop”. Protesten als van Den Ouden baanden de weg voor dijkwerkers bij Rijkswaterstaat die meer rekening gingen houden met de omgeving. Den Ouden is bijna negentig jaar oud en wil zich niet mengen in discussies over de geul. „Daar blijf ik het liefst geheel buiten.”

    • Arjen Schreuder