Overleeft Merkel de formatie?

Duitsland Merkels CDU voert nu verkennende gesprekken met de CSU en SPD. „Er ligt 45 miljard op tafel. Daarmee kun je een hoop doen.”

De Duitse bondskanselier Angela Merkel (m) zingt met kinderen tijdens een viering van Driekoningen. Foto Till Rimmele / EPA

Duitsland begint ongeduldig te worden. Meer dan honderd dagen na de bondsdagverkiezingen probeert Angela Merkel nog steeds een nieuwe regering te vormen. En de tijd dringt, want „de wereld wacht niet”, zoals ze zelf zei in haar nieuwjaarstoespraak.

Maar het vlot niet. In november mislukte haar poging een ‘Jamaica-coalitie’ te smeden van haar christen-democratische CDU, de conservatieve Beierse zusterpartij CSU, de liberale FDP en de Groenen. Nu voert ze formatiebesprekingen die eind deze week moeten leiden tot een intentieverklaring van CDU, CSU en SPD om samen te gaan regeren.

Lees ook: De SPD wil nu ineens wel met Merkel praten. Waarom?

Onduidelijk is of er bij deze partijen voldoende politieke wil bestaat weer met elkaar in zee te gaan. Afgelopen vier jaar vormden ze ook al een zogeheten Grote Coalitie, waarna ze bij de verkiezingen alle drie zware verliezen leden. De SPD verklaarde daarop meteen in de oppositie te zullen gaan. Dat maakt het voor partijleider Martin Schulz moeilijk nu tóch weer over regeren te onderhandelen. Een deel van zijn partij wil er niets van weten.

Streven de onderhandelaars in Berlijn (iedere partij heeft er dertien naar het formatieoverleg afgevaardigd) werkelijk naar de vorming van het vierde kabinet-Merkel? Of sturen sommige van hen, binnen en buiten haar partij, heimelijk aan op de langzame afbraak van de vrouw die al twaalf jaar bondskanselier is? Want als deze formatiepoging ook mislukt, is dat een afgang voor Merkel en blijven er nog slechts twee mogelijkheden over, die allebei ongewenst zijn: een minderheidskabinet of nieuwe verkiezingen.

Ook onvrede binnen eigen partij

Volgens politicoloog Thorsten Faas van de Freie Universität in Berlijn is „Merkels positie zwakker dan ooit”. Peilingen geven aan dat haar populariteit afneemt, zelfs in haar eigen partij groeit de ontevredenheid over haar.

„Maar er is op het moment niemand die haar echt uitdaagt”, zegt Faas. „Een discussie over wie haar zou moeten opvolgen kan voor de christen-democraten moeizaam en pijnlijk worden. En dat helpt Merkel.” Faas houdt het zelfs voor mogelijk dat zij, mocht het tot nieuwe verkiezingen komen, „een duidelijk beter resultaat boekt dan in september 2017, omdat de mensen deze keer beter begrijpen wat er op het spel staat”.

In de formatie staat Merkel nu voor een paradoxale opgave. In de verkiezingscampagne heeft ze voortdurend benadrukt dat ze een garantie is voor continuïteit. Maar nu, na de slechte uitslag, erkent ze dat een volgende regering niet zomaar kan doorgaan in het spoor van de vorige.

Van een ‘Weiter so’ kan geen sprake zijn, heet het. De nieuwe ploeg moet nieuwe energie, nieuwe ideeën en zo mogelijk ook nieuwe gezichten meebrengen.

Na het klappen van de Jamaica-coalitie, keek iedereen naar de SPD. Merkel faalde niet, vindt ze zelf.

Inhoudelijk kunnen de partijen het „in een paar dagen” eens zijn, meent Wolfgang Schroeder, politicoloog aan het Berlijnse instituut WZB. Dankzij de sterke economie heeft de nieuwe regering straks veel financiële speelruimte. Schroeder: „Er ligt 45 miljard op tafel. Daarmee kun je een hoop doen.”

Aan haar stoelpoten gezaagd

Maar het kan misgaan, zegt Schroeder. „De leiders van CDU, CSU en SPD kunnen geen van drieën meer helemaal zeker zijn van ondersteuning door hun eigen partij.” Merkel wordt verweten te weinig oog te hebben gehad voor de conservatieve achterban, vooral in de vluchtelingencrisis. Schroeder acht het mogelijk dat er aan haar stoelpoten wordt gezaagd.

CSU-leider Horst Seehofer is zo verzwakt dat hij ermee heeft moeten instemmen dat zijn grote rivaal in de partij, Markus Söder, deze maand het ministerpresidentschap van Beieren van hem overneemt. En Schulz kan al een jaar lang niet goed uitleggen waar zijn partij eigenlijk voor staat.

De SPD is diep verdeeld, zegt Schroeder, die zelf lid is van de partij. De jongerenorganisatie is sterk gekant tegen toetreding tot een nieuwe coalitie, en ook de afdeling Thüringen heeft zich er bij voorbaat al tegen verklaard. „Maar het grote probleem voor Schulz is het verzet in Noordrijn-Westfalen. Daardoor kan de formatie nog mislukken, ook als de onderhandelaars in Berlijn het eens worden. Noordrijn-Westfalen is een wereldmacht in de Duitse federale staat. Wat men daar vindt, is voor de SPD van centraal belang.”

Lees ook: SPD onder druk om te praten over regeringsdeelname

Als de drie partijen in Berlijn het eind deze week eens worden over de grote lijnen van een akkoord, dan moet Schulz zijn achterban dus nog zien te overtuigen dat het zin heeft om verder te onderhandelen over een definitief regeerakkoord. Daarvoor heeft hij de tijd tot 21 januari. Dan houdt de SPD een speciaal partijcongres om te bespreken of Schulz mag doorgaan.

Krijgt hij groen licht en komt er een regeerakkoord, dan wordt dat nog eens aan alle SPD-leden ter goedkeuring voorgelegd. Duitsland en Angela Merkel hebben dus nog een onzekere tijd voor de boeg.

    • Juurd Eijsvoogel