‘Elke immigrant zoekt erkenning’

Urszula Antoniak De regisseur heeft zelf een geschiedenis van migratie. Ze maakte ‘Beyond Words’ over een Pool die Duitser dan Duits wil zijn. „Hij dreigt aan zijn gevoel van miskenning ten onder te gaan.”

Michael is Duitser dan Duits. Maar er is ook iets vreemds met hem aan de hand. Dat merken we meteen in Beyond Words, de nieuwe film van Urszula Antoniak. Want waarom zou iemand die eruitziet alsof hij zo uit een film van Leni Riefenstahl is weggelopen en accentloos Hochdeutsch spreekt in zijn vrije tijd nog woordjes oefenen?

Beyond Words speelt met vooroordelen over identiteit en nationaliteit. En met beeldvorming. Want waarom zou elke blonde, perfect Duitssprekende man een Duitser zijn?

Antoniak is bekend van internationaal georiënteerde artfilms als Nothing Personal en Code Blue. Minder bekend is haar werk als scenarist. Bijvoorbeeld voor jeugdfilm Het leven volgens Nino, en de Poolse kaskraker Planet Single.

Beyond Words noemt ze „een intiem portret van een eenzame ziel”. We volgen de jonge advocaat Michael in Berlijn. Gaandeweg komen we erachter dat deze Pool van geboorte zo over-geïntegreerd is, dat hij in een existentiële crisis belandt. De asielzaak van een Nigeriaanse dichter zet alles in beweging. Michael voelt weerzin tegen de man, die hem zelfverzekerd verklaart dat hij net zoveel recht heeft als ieder ander om zich in een ander land te vestigen. Maar voelt hij dan eigenlijk geen weerzin tegen zichzelf?

We spreken Antoniak aan de vooravond van het filmfestival van Toronto, waar Beyond Words afgelopen zomer zijn internationale première beleefde. Michael is volgens haar een hedendaagse pendant van de aspirerende aristocraat Julien, uit Stendahls klassieke negentiende-eeuwse roman Het rood en het zwart: „Hij is ambitieus, heeft talent, hij is knap, spreekt perfect de taal, kent de codes en toch voelt hij zich nog steeds een tweederangsburger. Net als Julien dreigt hij aan zijn gevoel van miskenning ten onder te gaan.”

Ze schuurt daarbij aan tegen het ongemak van politieke incorrectheid: „Racisme, zelfhaat, zelfs het Duitse naziverleden zijn allemaal elementen van Michaels complexe karakter”, aldus Antoniak.

Meer Pools of Nederlands

Immigratie en identiteit zijn belangrijke thema’s voor Antoniak, die tot haar grote ergernis nog steeds vaak als Poolse regisseur wordt aangeduid. Daar werd ze in 1968 in een communistisch gezin geboren, maar ze vertrok in het spoor van de liefde naar Amsterdam, waar ze aan de Nederlandse Filmacademie studeerde en inmiddels al bijna twintig jaar staatsburger is. „Mensen vragen mij vaak of ik me meer Nederlands of meer Pools voel.” Haar standaardantwoord luidt: „Jij bent Nederlands, vertel jij me maar hoe het voelt om Nederlands te zijn. Identiteit heeft twee componenten: een innerlijke, die bepaalt wie je bent, als mens; en een uiterlijke, hoe mensen je zien. Daar heb je zelf geen enkele invloed op. Door mijn accent ben ik nog steeds een buitenlander.”

Ze geeft een voorbeeld: na afloop van de laatste draaidag in Polen was er een klein feestje omdat iedereen de volgende dag terug zou vliegen naar Nederland. Toen bleek dat de productie vergeten was voor haar een ticket te kopen, omdat ze er voetstoots vanuit waren gegaan dat ze wel in Polen zou blijven. „Maar ik wilde net zo graag naar huis als iedereen.” Het zijn dat soort kleine dingen, een vorm van onnadenkendheid, waardoor „je dat gevoel krijgt dat je je extra hard moet bewijzen”: „Immigratie is een mentale staat. Dat stemt soms melancholisch.”

Lees hier de recensie van ‘Beyond Words’

Toch heeft ze het thema in haar film niet willen problematiseren, maar vooral willen kijken naar een manier om het existentieel, psychologisch en zelfs metafysisch in film te vertalen. „De meeste films over immigratie laten de immigrant als slachtoffer zien, als iemand die strijdt om zijn bestaan, om erkenning. Dat zijn valide thema’s. Maar vanuit de Nederlandse situatie associeer ik het thema van immigratie ook met het thema van integratie en het kunstmatige onderscheid tussen allochtoon en autochtoon. Als je maar goed integreert dan word je vanzelf een Nederlander, alsof dat iets hogers is dan wie je óók bent.”

Net als ieder mens zoekt de immigrant naar erkenning, „een vorm van liefde” noemt ze het. „Als je om wat voor reden dan ook van huis vertrekt dan hoop je een nieuw thuis te vinden. Geen afwijzing. Dat is iets heel basaal psychologisch. De Amerikaanse samenleving is gebouwd op dat idee dat je elders een nieuw leven kan beginnen, in een land met nieuwe mogelijkheden, waar het beter is. De hele Amerikaanse filmgeschiedenis is gebouwd op verhalen van immigranten en op dat idee van kansen. Iemand als Frank Capra, die als kind naar Amerika kwam, maakte films die Amerikaanser waren dan Amerikaans. Dat is een ethos dat ik ontroerend vind.”

    • Dana Linssen