Het online nieuwsarchief zit vol gaten

Archivering Nieuwssites worden vaak onzorgvuldig gearchiveerd. „Sommige websites zijn zeldzamer dan middeleeuwse incunabelen.”

Foto iStock/Beeldbewerking NRC

Alsof „moedwillig” een „unieke boekencollectie” in brand is gestoken. Die metafoor gebruikte oprichter Bart Brouwers voor het sluiten van ‘zijn’ Dichtbij.nl door eigenaar TMG. In oktober zette de uitgever het platform op zwart. Tienduizenden nieuwsberichten over ‘hyperlokaal’ nieuws zijn sinds oktober niet meer te lezen.

Brouwers wees in zijn brandbrief op de „maatschappelijke verantwoordelijkheid” die TMG heeft. „Door het vernietigen van het complete dichtbij-archief schrapt u een stuk moderne geschiedenis”. Sinds november is TMG bezig het archief terug te halen. „Over enkele weken zouden alle nieuwsartikelen weer beschikbaar moeten zijn”, staat er sindsdien op de website.

De rel over Dichtbij.nl raakt aan een fundamenteel vraagstuk: wie is verantwoordelijk voor het behoud van nieuwsarchieven? Mag een uitgever inderdaad niet zomaar een nieuwssite offline halen? Het is tenslotte een commercieel bedrijf. Maar met het verdwijnen van nieuwssites gaat ook waardevol cultureel erfgoed verloren.

Internetparels

TMG is niet de eerste die een complete nieuwswebsite uit de lucht haalt. Op 1 juli 2008 ging twaalf jaar internetgeschiedenis verloren toen telecomprovider KPN de stekker uit Planet.nl trok, voor tijdperk-Nu.nl de grootste nieuwssite van Nederland. Met het opdoeken van gratis kranten Spits en De Pers verdwenen ook Spitsnieuws.nl en DePers.nl. Nu.nl stopte met reactieplatform Nujij en Mediahuis (eigenaar van onder meer NRC) stopte met jongerensite Mindshakes.

Naar aanleiding van de ophef over Dichtbij.nl besloten mediaonderzoekers van de Hogeschool Utrecht, Renée van der Nat en Piet Bakker in oktober het verdwenen journalistiek materiaal in Nederland in kaart te brengen. Ze richtten ‘Meldpunt Prullenbak’ op en hebben inmiddels ruim dertig meldingen binnengekregen, van deZaanonline.nl tot het archief van NOS.nl.

Lees ook:
Archief NOS.nl van voor 2010 niet meer terug te vinden

Als een nieuwssite verdwijnt, kan dat een regelrecht cultuurhistorisch drama zijn, zegt Van der Nat: „Als je ziet hoeveel geschiedkundig onderzoek gedaan wordt met nieuws, dan is het archiveren daarvan van groot maatschappelijk belang.” Op NOS.nl, waar alle berichten voor 2010 verdwenen zijn, is het grootste gedeelte van het nieuws over het premierschap van Jan Peter Balkenende van de NOS niet meer te lezen. Door het verloren gaan van deZaanonline.nl is veel uniek nieuws over de Zaanstreek weg. Alleen met de Wayback Machine van de Amerikaanse non-profitorganisatie Internet Archive, dat kopieën maakt van zo veel mogelijk websites, zijn er nog wat snapshots van te zien.

„Sommige websites zijn zeldzamer dan middeleeuwse incunabelen”, zegt Kees Teszelszky, onderzoeker bij het webarchief van de Koninklijke Bibliotheek (KB), de nationale bibliotheek van Nederland. Iemand hoeft maar op een knop te drukken of een internetparel uit begin jaren negentig is voorgoed verdwenen.

Teszelszky laat in de KB in Den Haag een van die ‘pareltjes’ zien: een webpagina met een lijst websites die NOS-redacteuren konden gebruiken om informatie te checken. Een waar ‘topstuk’, vindt Teszelszky. „Alsof je een verloren brief van Willem van Oranje ontdekt!” Volgens hem is de webpagina een zeldzaam voorbeeld van de omslag in denken van papier naar digitaal. Maar het had dus niet veel gescheeld of het was verloren gegaan.

Naast het verdwijnen van archieven, zijn er ook journalistieke sites die niet goed meer werken. Van der Nat verzamelde voor een onderzoek 110 multimediale projecten die tussen 2014 en 2016 zijn gemaakt. Bij bijna een kwart miste video’s, foto’s of ander multimediale elementen. „Opzienbarend, omdat dit vaak prestigeprojecten zijn die veel geld kosten”, zegt Van der Nat.

Zo is veel informatie in de interactieve kaart van Nederland van Boven (VPRO) verloren gegaan, zoals de gemiddelde grootte van Nederlandse achtertuinen en de locatie van alle pannenkoekenrestaurants. De Nederland van Boven-kaart won in 2012 de Prix Italia Multimedia en een eervolle vermelding bij de Prix Europa. Waarom de kaart die prijzen verdiende, is nu dus niet meer te zien.

Lees ook het achtergrondverhaal over The Internet Archive: Een kopietje maken van onze beschaving

Verouderde techniek

Dat kapotgaan is haast onvermijdelijk door het continu updaten van programma’s. Geregeld stoppen ontwikkelaars helemaal met een product. Adobe kondigde aan vanaf 2020 videotool Flash niet meer te gaan onderhouden. Ook publicatieplatform Storify stopt ermee.

Soms blijkt een opslagmethode ineens minder geschikt dan gedacht, zoals cd-roms. Het apparaat waarmee de techniek van De Digitale Stad, een van de eerste online community’s, kon worden afgelezen, bleek een KB-medewerker als voetenbankje te gebruiken. „Omdat het systeem niet meer gangbaar was”, reageert de KB daarop.

Ook ontbreekt bij veel bedrijven de kennis om websites goed op te slaan en is er vaak gewoonweg geen geld voor. NPO-programma’s als Nederland van Boven en Beagle krijgen projectfinanciering. Na afloop is er geen potje om de websites te onderhouden.

Hoe veel online archiveren precies kost is onduidelijk. Volgens TMG zijn „vanzelfsprekend extra kosten verbonden” aan het beschikbaar houden van het archief van Dichtbij.nl, maar hoeveel kan een woordvoerder niet zeggen. Bij NRC kost het stoppen van een programma als Flash of Storify „10.000 tot 50.000 euro” aan reparatiekosten, zegt uitgever digitaal Han-Menno Depeweg van NRC Media. De kosten van extra serverruimte zijn volgens hem verwaarloosbaar.

Als een nieuwssite verdwijnt, kan dat een regelrecht cultuurhistorisch drama zijn

Verantwoordelijkheid

Maar zouden de bedrijven dat wel zelf moeten betalen? Zijn zij verantwoordelijk voor het bewaren van cultureel erfgoed? Twee organisaties in het bijzonder lijken een logische partij daarvoor: in Nederland is de Koninklijke Bibliotheek (KB) belast met het behoud van cultureel erfgoed en het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid met cultureel media-erfgoed. Beeld en Geluid archiveert onder andere automatisch alle tv- en radioprogramma’s van de publieke omroep.

Maar beide partijen hebben niet officieel de taak om websites op te slaan. Sterker nog, toen de KB in 2007 bij het ministerie van OCW aanklopte voor een pot geld om daarmee te beginnen, kreeg het nul op het rekest. „Bij de overheid wordt amper nagedacht over het bewaren van websites”, zegt Peter de Bode, collectiespecialist webarchivering van de KB.

Toch is de KB dat jaar langzaamaan begonnen met het archiveren van websites waarvan zij zelf vond dat ze uit cultuurhistorisch oogpunt moesten worden bewaard. Dat zijn er inmiddels zo’n 13.000, slechts een fractie van de zo’n 10 miljoen Nederlandse websites.

Het opslaan van mediasites laat de KB over aan Beeld en Geluid. Ook daar zijn ze zonder duidelijke opdracht daartoe websites gaan archiveren. Jaarlijks maakt het instituut een kopie van zo’n 250 media- en cultuurgerelateerde websites, zoals omroepsites, maar ook die van het voormalig Mediafonds en productiemaatschappijen. „We hebben ook recent contracten afgesloten met bekende vloggers, zoals StukTV, en we slaan games als A2 Racer op”, zegt Arnoud Goos, ‘coördinator instroom’.

Maar nieuwssites archiveren de instanties nog niet, terwijl inmiddels lang niet alle artikelen meer op papier verschijnen. „In Nederland begint een vacuüm te ontstaan wat online nieuws betreft”, zegt De Bode van de KB.

In 2018 wil de KB met uitgevers overleggen over hoe krantensites te archiveren. Een proef met Nu.nl wees al uit dat het mogelijk is om sites die dagelijks veranderen, goed te archiveren. Al moet de ‘bandbreedte’ flink uitgebreid worden: „Onze software kan maar acht websites tegelijkertijd binnenhalen.”

Maar vooral bij de mediabedrijven zelf moet het besef groeien dat niet alles op internet blijft staan, vinden experts. De Bode: „Online nieuws wordt nog gezien als commercieel product, niet als erfgoed.” Bij TMG lijkt daar verandering in te komen. Bart Brouwers’ beroep op TMG’s „maatschappelijke verantwoordelijkheid” trok de uitgever over de streep, laat een woordvoerder weten.

    • Menno Sedee