‘Tieners zijn werk in uitvoering’

Ruim 200.000 jongeren worden dit jaar achttien. Ze lijden onder torenhoge verwachtingen, maar geven hun leven wel een 8,4.

Foto iStock

Ze werden geboren in 2000 en worden dit jaar 18: volwassen voor de wet. Ze mogen stemmen, alcohol kopen en auto rijden zonder toezicht. Maar hoe gáát het eigenlijk met de ruim tweehonderdduizend millenniumbaby’s in Nederland?

Wie op zoek gaat naar het antwoord op die vraag raakt bedolven onder stapels – soms tegenstrijdige – onderzoeken. Nederlandse jongeren scoren hoog op internationale geluksranglijsten en geven hun leven gemiddeld een 8,4 (CBS, 2016). Daar tegenover staan alarmerende cijfers over toenemende stress, burn-out en gedeprimeerde gevoelens bij een flink deel van dezelfde groep.

NRC interviewde 18 bijna-18-jarigen. Bekijk de interviews: Achttien in 2018.

Met de meeste tieners gaat het behoorlijk goed, zegt Jelle Jolles, neuropsycholoog en auteur van Het tienerbrein. „Maar dat is het gemiddelde. Er is ook een grote groep die niet zo gelukkig is: een op de vier meisjes en een op de vijf jongens in de onderbouw van de middelbare school heeft last van stemmingsproblemen en angsten.” Voor een deel gaat het daarbij om ‘normale’ tienerproblemen, zegt Jolles. Iedere 18-jarige kampt met ongeveer dezelfde vragen: wat wordt er van me verwacht? Waar is het allemaal goed voor? „Dat is van alle tijden en niet zo dramatisch als het klinkt. Adolescenten kennen zichzelf en de wereld nog niet zo goed. Dat is niet erg en het gaat vanzelf over.”

De 18-jarigen van nu hebben er een lastig obstakel bijgekregen in vergelijking met eerdere generaties: ze groeiden op met sociale media en zijn vrijwel zonder uitzondering uren per dag online. De invloed daarvan is groot, zegt Jolles. „In veel gevallen te groot. Sociale media hebben een dwingende kracht waar veel jongeren nog niet goed mee kunnen omgaan. Je kent de verhalen van tieners die tweehonderd whatsappjes per dag krijgen en nog de indruk hebben dat ze daarop moeten reageren. Dat maakt hun leven ingewikkelder.”

Alleen exotische plekken

Het beeld van een normaal leven wordt vertekend door sociale media, zegt Jeroen van Baar, neurowetenschapper aan de Radboud Universiteit Nijmegen. „Op Instagram heeft iedereen een fantastisch leven. Als je dat voortdurend ziet, denk je al snel: mijn leven is saai. Ik ben niet goed genoeg. Welke tiener gaat nog met plezier naar Frankrijk als zijn leeftijdgenoten alleen maar foto’s van exotische plekken posten? Ik betrap mezelf er ook op. Ben ik op een prachtige plek en kan ik alleen maar denken vanuit welke hoek ik de beste foto voor Instagram kan maken. En ik ben 27! Ik denk dat 18-jarigen van nu dat gevoel nog veel sterker hebben.”

Van Baar schreef De Prestatiegeneratie (ondertitel: Een pleidooi voor middelmatigheid), over de torenhoge verwachtingen en de zoektocht naar een perfect leven van jongeren. Bij hem begon die zoektocht toen hij op de middelbare school zat. „Daar deed ik voor het eerst iets niet omdat ik het leuk vond, maar omdat het goed zou staan op m’n cv.” En later, als student op een carrièrebeurs, was hij alleen maar bezig om zo hoog mogelijk te scoren bij hippe bedrijven. „Terwijl ik geen idee had hoe het eigenlijk was om daar te werken en of ik dat überhaupt wel wilde.”

Jongeren groeien op met torenhoge verwachtingen en dat kan ze ongelukkig maken, denkt Van Baar. „Als je jong bent, weet je nog niet zo goed wat je wilt. Dus ben je automatisch veel meer bezig met wat anderen doen en wat anderen van je verwachten. Het is een enorme taak om je daaraan te ontworstelen. Je moet jezelf los kunnen maken van verwachtingen van de buitenwereld om te ontdekken wat je zelf belangrijk vindt.”

Onrealistische verwachtingen

Niet alleen de perfecte wereld van Instagram voert de druk op. Ook school en ouders stellen hogere eisen dan vroeger. „Ouders willen per se dat hun kind naar het vwo gaat”, zegt Van Baar. „Middelbare scholen en universiteiten schermen met speciale programma’s voor excellente studenten. De boodschap: wie niet briljant is, faalt.” Ook erg: ouders die roepen dat het niet uitmaakt wat je doet, zolang je maar gelukkig wordt. Van Baar: „Dat is nogal een opdracht!”

Ouders en scholen hebben onrealistische verwachtingen van tieners, zegt Jolles. „De meeste voetbaltrainers weten dat niet iedere pupil in het eerste van Ajax zal eindigen, maar in het onderwijs en in veel gezinnen is die boodschap niet doorgedrongen. Daar geldt: als je maar hard genoeg werkt, kun je alles bereiken.”

Tegenslag maakt volwassen. Het ontnuchtert, het maakt je vrijer.

Daar komt bij dat zowel ouders als scholen vanaf de jaren tachtig en negentig kinderen steeds meer vrij lieten. Jolles: „Het opvoed-motto werd: laat kinderen zelf ontdekken wat ze willen in het leven. Laat ze los. Dat is een mooi idealistisch streven, maar het werkt niet. Iemand van 18 is simpelweg nog niet af. Tieners zijn ‘werk in uitvoering’. Ze moeten nog kennis en ervaringen krijgen. Hun hersens zijn nog aan het rijpen. Dat proces gaat door tot na hun twintigste.”

Zijn boodschap aan ouders van 18-jarigen is dan ook: inspireer! Versterk het contact en blijf opvoeder. Ondersteun je 18-jarige. En maak daarbij niet de fout dat je ze voor iedere tegenslag behoedt. „Laat ze voorzichtig los en geef ze de kans om fouten te maken. Die ervaringen zijn essentieel om je weg in de samenleving te kunnen vinden.”

Van Baar: „Tegenslag maakt volwassen. Het ontnuchtert, het maakt je vrijer. Veel jongeren komen hun eerste echte tegenslag pas tegen als ze na hun studie aan het werk gaan of geen baan kunnen vinden. Dan komt het harder aan.”

    • Patricia Veldhuis