Opinie

Minder vlees, wat schiet ik daarmee op?

Veel mensen zijn het wel eens met het idee dat we zelf iets aan het klimaat moeten doen. Maar als het om zelf handelen gaat, raken ze geblokkeerd. Hoe komt dat, vraagt zich af.

KLM Boeing 747 op 10 kilometer hoogte, met condensspoor. „Wat concreet van ons gevraagd wordt is: (veel) minder vlees eten, met het openbaar vervoer naar je werk gaan en afzien van verre vliegvakanties.” Ronald Dijkstra

Het is me vaak overkomen. Je staat op een borrel of buurtbarbecue te praten over duurzaamheid. Het blijkt dat iedereen het eens is met de uitspraak van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) dat menselijk handelen sinds de jaren vijftig de voornaamste oorzaak is van de opwarming van de aarde. En men is het ook met je eens dat rijke landen de morele verplichting hebben om de opwarming tegen te gaan door hun luxe broeikasgasemissies drastisch te verminderen, zoals op alle klimaatconferenties van Rio de Janeiro (1992) tot en met Parijs (2015) is bevestigd.

Dat betekent niet dat burgers van rijke landen beneden een bestaansminimum moeten gaan leven om een menswaardig bestaan voor toekomstige generaties mogelijk te maken. Wat wel concreet van ons gevraagd wordt is: (veel) minder vlees eten, met het openbaar vervoer naar je werk gaan en afzien van verre vliegvakanties. Maar als je dan vraagt wie hier morgen mee begint, krijg je na een ongebruikelijk lange stilte vaak als antwoord: „Maar… what’s in it for me?” of „Wat schiet ík daar mee op?” En dan is zo’n levendig gesprek vaak ten einde.

Waar ligt dat aan? Mensen die succesvol kunnen omgaan met andere situaties die ‘moreel complex’ zijn (denk aan het ontslaan van een medewerker of werken in een politieke omgeving) raken geblokkeerd als het om duurzaam handelen gaat. Toekomstige generaties zijn niet zo concreet als een medewerker die voor je staat; ze spreken je niet aan op datgene wat jij doet in hun belang. Bovendien, wat merkt de rijke westerling nu aan den lijve van de klimaatverandering? Kortom, onze motivatie raakt geblokkeerd als het gaat om minder vlees eten, de auto laten staan of minder vliegen.

De blokkades bij duurzame handelingen verschillen van de motivatieproblemen die zich voordoen bij een ontslag of, zeg, onderhandelen over Brexit. Motivatieproblemen bij duurzaam gedrag treden namelijk op ongeacht of je bezig bent met overwegen, besluiten of het uitvoeren van die handeling. Ik geef drie voorbeelden.

Vegetarisch koken

Als je overweegt om vegetarisch te gaan eten, kun je tegenwerpen dat je niet weet hoe je vegetarisch moet koken. Je kan er tegen opzien om uit te vinden welke boodschappen je moet doen voor een vegetarisch gerecht. Of je kan vervallen in een gedachtenkronkel die bekend staat als ‘tragedy of the commons’ en die erop neerkomt dat het effect van jouw ene handeling toch niets uitmaakt op het totale gedrag van zeven miljard mensen, en dat je daarom door kunt gaan met vlees eten.

En als je eenmaal het besluit hebt genomen om je vleesconsumptie te verminderen, kun je tegen een nieuwe barrière aanlopen. Stel, je hebt een diner met je baas die een fervent carnivoor is. Omdat je wilt voorkomen dat je baas je een gelijkhebberig iemand vindt, kun je er voor kiezen om toch vlees te eten. Een besluit om duurzaam te gaan handelen moet dus een stevig besluit zijn. De echte vraag daarbij is: ben ik bereid om een beetje welvaart in te leveren als het gaat om het tegengaan van klimaatverandering, terwijl alleen mensen in de verre toekomst daarvan zullen profiteren?

Stel nu dat je vastbesloten bent om vrijwel geen vlees meer te eten en bezig bent met het uitvoeren van je besluit. Meer dan in andere situaties heb je dan de neiging om terug te vallen in je oude gewoonte. Dit betekent bijvoorbeeld dat je soms bijna gedachteloos voorbij kunt gaan aan je besluit, bijvoorbeeld door niet te vragen naar een vegetarische optie op de menukaart tijdens het kerstdiner met je collega’s. Ook ben je meer geneigd dan bij andere moreel complexe handelingen om uitstelgedrag te vertonen. Je wílt wel minder vlees eten, maar je maakt de uitvoering afhankelijk van bepaalde omstandigheden die zich eerst moeten voordoen voor dat je in actie komt.

Klimaatbeleid kabinet

We weten nu dat we persoonlijke barrières moeten overwinnen wanneer we ons gedrag gaan verduurzamen. Kunnen we dit delegeren aan minister Wiebes en zijn Klimaatwet? Dat is te optimistisch. Sterker, het is zeer waarschijnlijk dat het klimaatbeleid van het huidige kabinet onvoldoende zal zijn om aan het Akkoord van Parijs te voldoen. Maar wanneer de politici falen, zijn wij medeverantwoordelijk. Dan hadden wij als burgers van een democratie óf politici een ander mandaat moeten geven, óf wij hadden andere politici moeten kiezen. Door zelf verantwoordelijkheid te nemen en daadwerkelijk duurzaam te gaan handelen tonen wij ons verantwoordelijke burgers. Als iemand weer eens ‘what’s in it for me?’ vraagt, antwoord ik: wanneer ik minder vlees eet, de auto laat staan en minder vlieg toon ik mij een verantwoord burger. Dat is wat ik ermee opschiet. En de toekomstige generaties.