Recensie

Drie ballen voor het veelbesproken boek over Trump

Fire and Fury

Een jaar lang keek journalist Michael Wolff mee in het Witte Huis van Donald Trump. Fire and Fury wervelt en swingt maar heeft tekortkomingen.

Ondanks de kou stonden Amerikanen in de rij voor Fire and Fury, het nieuwste boek over president Trump. Foto Reuters/Carlos Barria REUTERS/Carlos Barria NO RESALES. NO ARCHIVES

Het succes van Donald Trump, leggen Trump-schriftgeleerden vaak uit, is zijn spel met feit en fictie. Ook al spreekt hij niet de waarheid, zijn uitspraken verwijzen naar een grotere, diepere werkelijkheid, die zijn aanhangers meteen herkennen. Bijkomend voordeel is de reactie van media en progressieven, zegt Trumps oud-topstrateeg en pasverworven vijand Steve Bannon in het boek Fire and Fury. Hun verontwaardiging geeft energie aan het eigen kamp.

Fire and Fury van journalist Michael Wolff verscheen op vrijdagochtend – vier dagen eerder dan aangekondigd. Trumps advocaten probeerden de verkoop van het boek tegen te houden, wat de hype rondom het boek alleen maar versterkte. Het is de grootste blockbuster in de Amerikaanse politieke boeken sinds Game Change in 2009, de reconstructie van de verkiezing die Barack Obama won. In Washington stonden er in de winterkou rijen voor de boekwinkels.

Michael Wolff had voor dit boek maandenlang opgetrokken met de naaste vertrouwelingen van Donald Trump. Hij sprak met tweehonderd bronnen, onder wie Trump zelf (die dat nu ontkent). Hij had, schrijft hij, „een semi-permanente zetel in het Witte Huis”. Wolff was „meer een voortdurende indringer dan een uitgenodigde gast”, maar omdat na verloop van tijd niemand meer vragen stelde, ontnam niemand hem zijn privileges.

Maar Fire and Fury is ook een problematisch boek. Het is Trumpiaans van aard. Iedere bladzijde wervelt en swingt. Maar als lezer raak je de weg kwijt: is dit allemaal echt gebeurd? Wat is er overdreven? Wat is onwaar? En vooral: welke bron heeft wat ingestoken?

Los daarvan bevestigt Wolff een al populair beeld over Trump en zijn Witte Huis: Trump is historisch ongeschikt voor zijn vak en zijn staf is een disfunctionele wanorde. Net als bij Trumps uitspraken werkt die diepere werkelijkheid verzachtend.

Volgens Michael Wolff rekende vrijwel niemand in Trumps entourage op een verkiezingsoverwinning in november 2016. Dat klopt. Het was waarneembaar in de laatste Trump-bijeenkomsten van de campagne, waar al druk werd vooruitgelopen op het excuus: de verkiezingen waren gestolen. Die aanstaande nederlaag, schrijft Wolff terecht, kwam velen in Trump World niet slecht uit: de campagne had van iemand als Steve Bannon een leider van de uiterst rechtse vleugel van de Republikeinse Partij gemaakt.

Maar Wolff gaat verder. Volgens hem wílden Trump en zijn getrouwen niet eens winnen. Dat lijkt onvoorstelbaar. Niet alleen omdat het in strijd is met alle reconstructies die er over de campagne gemaakt zijn. Ook omdat het niet strookt met het karakter dat Wolff zelf van Trump schetst: iemand die voortdurend op zoek is naar bewondering, gedreven door de angst dat hij niet gerespecteerd wordt.

Mystieke krachten

Eigenlijk gaat Fire and Fury niet over Donald Trump. De echte hoofdpersoon is Steve Bannon, de architect van Trumps overwinning en zijn presidentschap. Bannon is de grote verliezer van deze week: hij viel uit de gratie van Trump, die hem in een woedende verklaring afschilderde als een charlatan. Hij verloor de steun van de miljardairsfamilie-Mercer. De ene na de andere bondgenoot liet hem vallen.

Maar in Fire and Fury, dat overduidelijk zwaar op Bannons versie van de werkelijkheid leunt, is hij een half genie. In Donald Trump zag hij de ideale man om de Republikeinse elite uit de partij te schoppen. Zijn wereldbeeld, waarin het westen een doodsstrijd voert, strookte met Trumps impulsieve instincten. Trump, schrijft Wolff, dichtte Bannon „bijna mystieke krachten” toe, mede omdat hij als enige had voorspeld dat Trump de verkiezingen zou winnen.

Trump maakte van Bannon zijn de facto plaatsvervanger in het Witte Huis. Hij was minstens zo belangrijk in de pikorde als stafchef Reince Priebus, kreeg een zetel in de Nationale Veiligheidsraad, en dineerde ’s avonds met Trump. Volgens Wolff om een buddy-gevoel van twee vrijgezelle mannen te creëren. Van zijn werkkamer maakte Bannon een War Room: hij verwijderde de stoelen, zodat er niet gekletst kon worden en noteerde op een whiteboard alle beloftes van Trump. Daar werd Bannon „de ziel van het Witte Huis”.

Michael Wolff is op zijn best als hij Trump beschouwt door de ogen van Bannon, die veel on the record wordt opgevoerd. Trump heeft een aan- en uitknop, zegt hij. Als hij ‘aan’ staat, is hij een en al vleierij. Als de knop ‘uit’ staat, is hij razend op iedereen om hem heen.

Bannon gelooft in chaos en wanorde als politiek wapen. Daarom wilde hij het inreisverbod voor reizigers uit overwegend islamitische landen op een vrijdagmiddag invoeren, op het drukste moment op luchthavens. Trump ontsloeg Bannon uiteindelijk in de zomer van 2017. Bannon probeert de partij nu te veranderen door radicale kandidaten te steunen in de aanloop naar de Congresverkiezingen.

Het is niet moeilijk de woede van Trump op Bannon te verklaren. Waar Bannon krediet krijgt, beschrijft Wolff Trump als een volslagen onwetende president. Hij wordt bezeten door paranoia. Zo eet hij graag bij McDonald’s, omdat het eten daar niet vergiftigd kan zijn. De beruchte ‘grab them’-band, waarin hij pochte over aanranding, is volgens hem een vervalsing. Hij luistert niet bij briefings, leest nauwelijks iets, behalve de roddelrubriek van The New York Post en artikelen over hemzelf. De rol van de staf in het Witte Huis is vooral om dat gedrag te rationaliseren. Het boek staat vol met zulke rake typeringen en goede analyses. En ze waren nog veel beter geweest als ze een goede bronvermelding en verantwoording hadden gehad.