Delinquent en vermogend? Welkom in de luxe gevangenis

Verenigde Staten In Amerika zijn ze sterk in opkomst: pay to stay gevangenissen. Goed eten, aardige celgenoten en een flatscreen-tv: wie geld heeft kan zijn celstraf afkopen.

Hij was nooit zo’n lezer. Maar de laatste maanden heeft Jacob Sellars (28) er alle tijd voor. Het vierde deel van A Song of Ice and Fire heeft hij al uit, de romans die de basis zijn van de tv-serie Game of Thrones. Hij heeft een doel, zegt hij met een dromerig lachje. Als hij volgende maand vrijkomt, wil hij het vijfde deel uit hebben. Hij leest elke dag op zijn vaste plekje, in de schaduw van de luchtplaats.

Je hebt twee soorten criminelen, zegt Jacob Sellars. Er zijn drugscriminelen, moordenaars, overvallers, de ‘beroepscriminelen’. En je hebt mensen zoals hij. Sellars is barman in een luxe club dicht bij Los Angeles. Hij werd betrapt met veel te veel alcohol achter het stuur, en kreeg een boete. Toen werd hij nog eens betrapt, en kreeg hij een celstraf van drie maanden.

„Ik had nooit eerder gezeten”, zegt Sellars, een schuchtere jongen in een oranje gevangenispak. „Ik kreeg nachtmerries van het idee dat ik naar een echte gevangenis moest.” Californië straft zwaar, en Sellars weet hoe de gevangenissen in de staat zijn: overbevolkt, gedomineerd door rivaliserende gangs, smerig.

Maar zijn advocaat verzon een list. Hij regelde dat Jacob Sellars zijn straf mocht uitzitten in een luxegevangenis in Seal Beach. Met privacy en flatscreen televisie, onder de Californische zon. En zonder schreeuwende bewakers of zware criminelen. Nadeel: de gevangenis is duur, hij moest circa 150 dollar per nacht betalen. Dat is de prijs van een goed hotel in Los Angeles.

Jacob Sellars is welgesteld, en betaalde het bedrag contant. Hij zit zijn straf uit met zes andere gedetineerden. „Ik zit hier heerlijk mijn tijd uit. Het eten is goed, de celgenoten zijn aardig, het had veel slechter kunnen aflopen met me.” Hij mag af en toe zelfs de gevangenis uit om zijn vriendin te zien.

Het strandplaatsje Seal Beach (25.000 inwoners) is een rijk buitenstadje van Los Angeles, met yogastudio’s, biowinkels en joggende ouderen. Seal Beach Police Detention Center, naast het lokale politiebureau, is een zogeheten ‘pay to stay’-gevangenis: gevangenen betalen politieofficier en directeur Dave Barr 120 tot 170 dollar per nacht, afhankelijk van hun straf. Zo kopen ze hun celstraf af.

Privécellen mogen niet

Het is dinsdagochtend, en Dave Barr doet zijn ronde door het complex. Alle cellen hebben vier bedden. „Privécellen mogen niet van de staat”, zegt hij. „Als iemand een eigen cel wil, huurt hij gewoon alle bedden voor zichzelf.”

Of het nu om scholen, wegen, ziekenhuizen of gevangenissen gaat: in Amerika staan alle collectieve voorzieningen sterk onder druk. De belastingen zijn laag, de overheid wordt gewantrouwd en dat is te zien aan de kwaliteit van de basisvoorzieningen: slechte wegen, vieze scholen, propvolle gevangenissen.

Er is ook altijd een oplossing: het kapitalisme. Wie geld heeft, kan zich een uitweg veroorloven uit het openbaar onderwijs, en kinderen naar dure privéscholen en -universiteiten sturen. Wie niet in een gewoon ziekenhuis wil liggen, betaalt een dure privékliniek. En voor rijke Amerikanen die misdrijven plegen, zijn er gevangenissen waarin je een upgrade kan krijgen, alsof het om een vliegmaatschappij gaat.

Zo kopen rijke Amerikanen zich vrij van de problemen die veroorzaakt worden door de groeiende kloof tussen arm en rijk. Deze negatieve spiraal verergerde eind vorig jaar, toen de Republikeinen er in slaagden een nieuwe belastingwet in te voeren. Rijke Amerikanen gaan de komende jaren veel minder belasting betalen, terwijl de voordelen voor de midden- en onderklasse de komende jaren verdwijnen. Er is dus minder geld beschikbaar voor collectieve voorzieningen, maar rijke Amerikanen hebben meer geld om aan die ellende te ontsnappen.

Vijfsterrengevangenissen bestaan op kleine schaal al enkele decennia. Maar de laatste jaren zijn ze sterk in opkomst, met name in Californië. Er zitten 2,3 miljoen Amerikanen gevangen, oftewel bijna een kwart van alle gevangenen wereldwijd. Meer dan 1 procent van alle volwassen Amerikanen zit vast. Californië is koploper, met ruim 200.000 gevangenen. Deze staat treedt hard op tegen drugscriminaliteit en deelt langere celstraffen uit. Daardoor zijn de gevangenissen in Californië gaan uitpuilen. Het komt veel voor dat gevangenen niet langer in cellen slapen, maar op stapelbedden in sporthallen.

Een gevangene (boven) en een politieman in het Seal Beach Detention Center, een luxe gevangenis in Californië. Het verblijf kost de gevangenen 120 à 170 dollar per nacht, afhankelijk van hun straf.

Enkele duizenden (meestal) welgestelde, witte Amerikanen hebben zich kunnen inkopen in een ‘pay to stay’-gevangenis. In de omgeving van Los Angeles ging het volgens een telling van The Marshall Project tussen 2011 en 2015 om 3.500 mensen. Ze betaalden in totaal zo’n zeven miljoen dollar voor dit privilege.

Gedetineerden krijgen in Seal Beach vooral rust, zegt Dave Barr. „Op deze oppervlakte mogen we 32 gevangenen hebben, maar we hebben er maar zeven. Zo hebben ze wat ruimte voor zichzelf.”

De celdeuren staan open, en gevangenen wandelen bij elkaar naar binnen. Aan een grote tafel maakt iemand een legpuzzel van duizend stukjes. Een ander kijkt televisie, languit liggend op zijn stapelbed.

Naast een flatscreen-tv hebben de gevangenen een uitgebreide bibliotheek en een ruime filmcollectie. In de hal staat een telefoon die iedereen gratis mag gebruiken. Bezoek is altijd welkom. Op de muren zijn vrolijke zeehonden in gevangenispak geschilderd. Enkele gevangenen krijgen werk- of weekendverlof. „Ze gedragen zich zo goed omdat ze weten dat ze bij een overtreding meteen naar een gewone gevangenis gaan”, zegt Dave Barr. „Er wordt hier zelfs nooit geschreeuwd. Niemand wil een ander tot last zijn.”

Bekende ijshockeyspeler

Binnen kleedt een gevangene, een oudere man, zich om. Hij doet zijn oranje gevangenispak uit, vouwt het op en trekt nette kleren aan. Barr knikt hem toe. „Dat is de eigenaar van een restaurant. Hij mag elke dag een paar uur werken.” De man groet terug, en wordt de gevangenis uitgeleid.

Seal Beach Detention Center trekt vooral de elite van Californië. Dat ligt niet alleen aan de hoge prijs. Je hebt een goede advocaat nodig, een begripvolle rechter en je moet goed geïnformeerd zijn. De gevangenis is vrijwel onbekend onder lager opgeleiden, en laat dat liever zo.

Een paar jaar geleden adverteerde de gevangenis in LA Weekly, een alternatief cultuurtijdschrift. De tekst: „Waarom zou je je celstraf van 365 dagen of minder in een county jail uitzitten?” County jails, districtsgevangenissen, zijn overbevolkt, de meeste gedetineerden zijn zwart of latino. De tekst vervolgt: „Wij bieden de volgende voorzieningen: werkverlof, flatscreen tv’s, een computer- en mediakamer, een schoon gebouw, nieuwe bedden.”

De zeven mannen die er nu vastzitten, zijn „geen directeuren van grote bedrijven”, zegt Dave Barr. Ze hebben wel allemaal een baan, en meestal een gezin. Op twee na (een latino en een Aziaat van geboorte) zijn de gedetineerden witte mannen. „We hebben laatst een tuinman gehad met een klein bedrijfje. Hij wilde hier zitten, zodat hij kon blijven werken.”

Maar de gevangenis heeft ook de bekende ijshockeyspeler Slava Voynov gehad (huiselijk geweld), een prominente dominee die seks met een meisje van 14 had gehad en een voormalige agent (stalking).

Dave Barr zegt: „Wij nemen geen moordenaars aan, of zware drugscriminelen. De misdrijven in onze categorie zijn relatief mild.”

Ongeveer tweederde van de gedetineerden is veroordeeld wegens alcohol- en drugsgebruik. Maar er zitten ook verkeersovertreders, geweldplegers of mannen die zich schuldig hebben gemaakt aan seksueel misbruik.

Een dronken man wordt binnengebracht. Haar in de war, blote voeten, roodverbrand gezicht, slecht gebit. Hij liep op straat, vertelt een agent. De man wordt in een isoleercel geplaatst, waar hij meteen op een matras begint te slapen. Barr kijkt een tijdje door een glazen wand, en schudt zijn hoofd. Geen kans dat deze man Seal Beach kan betalen. Als hij een celstraf krijgt, zal hij naar een gewone gevangenis moeten.

Dave Barr gelooft heilig in ‘pay to stay’-gevangenissen. „Ze leveren de gemeenschap geld op. We ontlasten reguliere gevangenissen. En de levens van deze gedetineerden zijn na hun celstraf niet verwoest. Ze hebben nog een baan en gezin.”

Maar de American Jail Association, de koepel van gevangenissen, waarschuwde enkele jaren geleden voor de opkomst van ‘pay to stay’-gevangenissen. Ze creëren een tweedeling in de samenleving, zei Ken Kerle namens de organisatie in The New York Times. „De meeste mensen die een celstraf krijgen, zijn economisch achtergesteld, vaak hebben ze psychische problemen, is er alcohol of drugs in het spel, of kunnen ze niet lezen en schrijven. Zij kunnen geen tachtig dollar per dag betalen.”

Terwijl Seal Beach gevangenen voor luxe laat betalen, vragen reguliere instellingen juist steeds vaker geld voor de basisvoorzieningen als voedsel, zeep of een huisarts. Sommige vragen zelfs ‘boekingskosten’ van vijftien dollar, ontdekte onderzoeker L.B. Eisen van New York University. Naar schatting één op de drie Amerikaanse gevangenissen vraagt geld aan gedetineerden, terwijl zij niet de luxe van Seal Beach krijgen.

Pick-up truck

David Conceicao (26) zit net twee weken gevangen in Seal Beach. Hij werd voor de zoveelste keer gearresteerd met drank achter het stuur. Conceicao, een magere jongen met kort, zwart haar, heeft al vaak gezeten, altijd wegens drankmisbruik. „De politiek van een gevangenis, man. Daar kan ik niet tegen. Als je met iemand van de ene bende praat, staat meteen de andere bende naast je bed. Als ik ging slapen, was ik bang dat ze me zouden vermoorden.”

Hij hoorde over Seal Beach van een rechter die medelijden met hem had. Maar de familie van Conceicao is niet rijk. Spaargeld heeft hij niet, connecties evenmin. Hij werkte als bouwvakker en zorgde voor een ziek familielid. Conceicao verkocht zijn enige bezit van waarde: zijn pickup-truck. Daarmee kon hij zichzelf inkopen in Seal Beach.

„De sfeer hier is mellow, zachtaardig”, zegt Conceicao. Agent Dave Barr zit met zonnebril op, half onderuitgezakt in de schaduw mee te luisteren. Hij speelt met zijn sleutelbos en zegt: „Mellow. Ja, zo wil ik het hier hebben.”

Conceicao: „Het fijnste vind ik dat je meer rechten hebt. Ik weet precies wanneer ik vrij kom. In gewone gevangenissen houden ze die datum vaag, zodat je je goed blijft gedragen. Ik word hier als mens behandeld.” Over een paar maanden komt David Conceicao vrij, tot die tijd mag hij veertig uur per week werken in een doe-het-zelfzaak. Wel moet hij er elke dag met de taxi heen, want een auto heeft hij niet meer.

Dave Barr hoort regelmatig dat hij zijn gevangenen te mild behandelt. „Mensen zeggen vaak: ‘Een gevangenis moet een straf zijn, bij jou stelt het niks voor.’ Dit is een echte gevangenis. Kijk maar naar het prikkeldraad, de muren en de gevangenisuniformen. De mannen voelen zich hier echt niet vrij. Ik heb alleen geen zin hun leven nog verder te vernielen.”

Hij vergelijkt de situatie van zijn zeven gedetineerden vaak met die van Julian Assange, de WikiLeaks-oprichter die vastzit op de ambassade van Ecuador in Londen. „Die man heeft alle luxe die hij zich kan wensen, maar hij kan zich onmogelijk vrij voelen. Mijn gevangenen weten elke dag dat ze hier boeten voor hun fouten.”

Lees ook deze NRC checkt: ‘VS sluiten relatief 7 keer zo veel mensen op als Frankrijk, 11 keer zo veel als Nederland, 15 keer zo veel als Japan.’
    • Guus Valk