Rolex-controle: waar is uw kassabon?

Patseraanpak in Rotterdam-West

Het plan van de politie om dure spullen af te pakken bij controles leidt tot ophef. Maar in feite is het bestaand beleid tegen criminelen.

Het in beslag nemen van eigendommen van criminele jongeren gebeurt ook al langer bij grote criminelen. „Je geeft het signaal af dat misdaad niet loont.” Foto ANP

Kun je binnenkort nog een glimmend Rolex-horloge (vanaf 5.250 euro) of een lange Canada Goose-winterjas met bontkraag (vanaf 800 euro) dragen in Rotterdam-West zonder te worden aangehouden? De Rotterdamse korpschef Frank Paauw kondigde deze week aan dat agenten dure merkkleding en andere luxueuze producten gaan afpakken als de drager niet duidelijk kan maken hoe hij eraan komt en ze heeft betaald.

1| Hoe gaat de politie het in beslag nemen uitvoeren?

De details zijn onduidelijk. Het gaat om een specifieke groep jongeren in Rotterdam-West, die al in beeld zijn bij de politie en van wie bekend is dat ze geen inkomen hebben. Het idee komt van een wijkagent uit de Rotterdamse wijk Delfshaven.

Hoe agenten gaan controleren hoe duur jassen zijn en waar ze vandaan komen, daarover wil de politie nog niets zeggen. „We gaan nu starten met de pilot en kijken hoe het loopt”, zegt een woordvoerder. „Pas daarna zullen we onze ervaringen delen.” De pilot wordt in samenwerking met het Openbaar Ministerie uitgevoerd.

2| Waarom heeft de politie tot deze aanpak besloten?

Merkkleding betekent status voor deze groep jongeren, zien wijkagenten en buurtbewoners. Omdat ze geen inkomen hebben, moet de dure kleding wel verkregen zijn met criminele activiteiten, aldus de politie. Afpakken moet zorgen voor minder criminaliteit onder deze jongeren en meer rust brengen in de wijk Delfshaven.

Volgens Joep Simmelink, bijzonder hoogleraar criminal law and criminology aan de Maastricht University, kan het afpakken van dure spullen ook een symbolische werking hebben. „Je geeft het signaal af dat misdaad niet loont.” De vraag is of die symbolische aanpak werkt. Dat probeert de politie nu met deze proef hard te maken, volgens Simmelink.

3| Mag de politie zomaar spullen van burgers afpakken?

Niet zomaar, maar wel onder bepaalde omstandigheden. De overheid mag verdachten vermogen, onroerend goed, luxeproducten en andere zaken – kortom: al hun bezittingen – ontnemen als er bewijs is dat het crimineel verkregen is. Denk bijvoorbeeld aan geconfisqueerde sportwagens en boten van grote criminelen die soms in het nieuws komen.

Sinds 2002 heeft de politie meer mogelijkheden gekregen om via bezittingen actief op zoek te gaan naar verdachten. Dit beleid is sindsdien langzaam ingevoerd in meerdere delen van het land en een speerpunt van de politie en het OM geworden. In 2016 werd voor ruim 402 miljoen euro afgepakt van criminelen, zo’n 260 miljoen meer dan het jaar ervoor.

Volgens hoogleraar Simmelink is de benadering die de Rotterdamse politie heeft aangekondigd dan ook „niet zo heel erg bijzonder”. „Het is de patseraanpak.” Dat is een aanpak waarbij agenten personen mogen aanhouden die opzichtig pronken met mooie auto’s of dure sieraden. Als zij niet kunnen verklaren hoe ze hun bezit verkregen hebben, kan de politie de verdachte in staat van beschuldiging stellen op verdenking van witwassen en de spullen afnemen. De rechter beslist vervolgens of het bezit rechtmatig is afgepakt, anders worden de bezittingen teruggegeven. Sinds 2008 wordt de patseraanpak ook gebruikt in Rotterdam.

4| Vergroot deze aanpak het risico op ‘etnisch profileren’?

De patseraanpak is succesvol, maar ligt ook onder vuur, omdat deze zich vooral zou richten op mensen met een donkere huidskleur. De politie ontkent dat het systematisch gebeurt, maar onderzoekers van Politie & Wetenschap concludeerden vorig jaar dat burgers op basis van hun „zichtbare (andere) etnische achtergrond” vaker gecontroleerd werden dan anderen, zonder dat daar een objectieve rechtvaardiging voor was.

Op sociale media heeft de pilot al tot veel ophef geleid. Ook de Rotterdamse ombudsman, Anne Mieke Zwaneveld, zei tegen RTV Rijnmond dat dit „veel te ver” gaat. „Er zit een risico bij dat er geprofileerd wordt.” Tegen NRC wil de ombudsman niet meer reageren: „Ik ben uitgepraat.”

De politie stelde juist in november vorig jaar een nieuw, landelijk handelingskader in voor ‘proactieve’ straatcontroles, die zonder constatering van een overtreding of strafbaar feit worden uitgevoerd. Leidend in dat nieuwe beleid is dat niemand zonder „objectieve rechtvaardiging”, zoals een dadersignalement, aangehouden mag worden. Personen aanhouden op basis van onderbuikgevoelens, omdat ze ergens niet „thuishoren” of omdat ze behoren tot een groep die oververtegenwoordigd is in misdaadstatistieken, is uit den boze.

Jair Schalkwijk, die namens burgerrechtenorganisatie Control Alt Delete samen met de politie dit beleid opstelde, zegt dat de pilot van de Rotterdamse politie haaks lijkt te staan op het nieuwe handelingskader. Maar hij zegt ook dat het er helemaal aan ligt hoe de politie de pilot opzet. „Bovendien: wie loopt er in vredesnaam met een bonnetje van zijn jas door de stad? Niemand!”

Peter Slort, portefeuillehouder diversiteit bij de Nationale Politie, twitterde: „Ook Rotterdam onderschrijft het handelingskader, is zelfs mede-auteur. Stelt dus eisen aan selecteren, uitleggen en bejegenen!”

5| Is het nieuw dat ook jongeren nu zo worden aangepakt?

Nee, eigenlijk niet. In 2014 kondigde de Amsterdamse hoofdcommissaris Pieter-Jaap Aalbersberg al aan dat de Amsterdamse politie jonge verdachten die geen enkel inkomen hebben maar wel dure spullen bezitten, voortaan zou gaan vragen om een verklaring. „Als je het niet uit kunt leggen en geen bonnetje kan laten zien, dan nemen wij het gewoon in beslag”, zei Aalbersberg destijds tegen AT5. De Amsterdamse politie bedient zich nog steeds van die tactiek, zegt een woordvoerder nu.

Datzelfde jaar pleitte de Utrechtse hoogleraar jeugdbescherming Ido Weijers voor een soort financiële curatele voor jonge criminelen. „Je moet ingrijpen op datgene wat hen echt raakt. De blingbling weghalen. Juist de groep die denkt: wij hebben geen probleem, we hebben geld zonder te werken, die moet je precies die lol afnemen”, zei hij. Deze jongeren zouden zeer regelmatig, wekelijks bijvoorbeeld, moeten worden gecontroleerd op hun bezittingen. Als ze niet kunnen aantonen dat ze die legaal hebben gekregen: afnemen.

Voor deze aanpak bestond enthousiasme onder jeugd-officieren van justitie, zegt Weijers, maar het bleek te problematisch. Door de minderjarigheid van de jongeren, die vaak nog bij hun ouders wonen, is er geen goede juridische grondslag voor het afpakken – de spullen kunnen ook van andere gezinsleden zijn. Bovendien is de financiële opbrengst klein.

M.m.v. Elsje Jorritsma