Bonobo heeft graag lastpak als vriend

Diergedrag Mensen hebben liever helpers dan hinderaars als vriend. De bonobo, onze naaste verwant, heeft echter een voorkeur voor een lastpak als maatje.

Fizi, een volwassen bonoboman in de bonobo-opvang in Congo die proefpersoon was in het hier beschreven onderzoek. Foto Christopher Krupenye

Door anderen te helpen maak je vrienden. Althans: zo gaat dat bij mensen. We geven de voorkeur aan iemand die ons assisteert boven iemand die ons tegenwerkt, en dat klinkt logisch. Toch werkt het bij bonobo’s – samen met chimpansees onze meest nauwe verwanten – net andersom, schrijven twee evolutionair antropologen van de Amerikaanse Duke University in Current Biology. Uit experimenten in een bonobo-opvang in Congo blijkt dat de mensapen liever kiezen voor hinderaars die hun plannen dwarsbomen dan voor behulpzame bondgenoten.

Zo kregen 24 bonobo’s, zowel mannen als vrouwen, een animatiefilmpje te zien van een Pac-Man-achtig figuurtje dat een heuvel probeert op te klimmen, een ander personage tegenkomt, dat hem behulpzaam een zetje omhoog geeft óf juist opzettelijk van de heuvel afduwt. Vervolgens mochten de bonobo’s kiezen tussen twee papiertjes: een afbeelding van de helper en een afbeelding van de hinderaar. Onder beide lag een – precies even groot – stukje appel verstopt. Een duidelijke meerderheid van de bonobo’s had een voorkeur voor het treiterende figuurtje.

Dat hoeft nog niet direct te betekenen dat de bonobo’s dat karakter daadwerkelijk leuker vinden: wie weet willen ze juist de hinderaar straffen door zijn stukje appel ‘af te pakken’.

Het animatiefilmpje dat de proefpersoon-apen te zien kregen, waarin een helper en hinderaar optreden:

Knuffelbeest

Daarom keken de bonobo’s in een tweede experiment naar een acteur die voor hun neus een knuffelbeest in de lucht gooide en op de grond liet vallen. Een tweede acteur wil vervolgens de knuffel oprapen en aan hem teruggeven, maar dan komt er een derde persoon die het pluchen beest gauw weggrist. Na afloop van de gebeurtenis mochten de bonobo’s kiezen van wie ze een stukje appel wilden ontvangen: van de helper of van de dief. Ook hier bleek de laatste het populairst.

Een filmpje van een acteur die een knuffel laat vallen, en bij het oppakken geholpen of gehinderd wordt:

Volgens de onderzoekers zijn de voorkeuren van de bonobo’s goed te verklaren: ze zouden brutaliteit kunnen zien als een teken van sociale status, en daarom de voorkeur geven aan dominante bondgenoten. Op die manier hebben ze meer kans op de beste partners en extra voedsel.

Om dat te testen deden de onderzoekers een derde experiment: de bonobo’s kregen een animatiefilmpje te zien waarin het ene figuurtje het andere verjaagt van z’n territorium. Weer gaven de dieren de voorkeur aan de dominante bullebak.

Dat bonobo’s kiezen voor treiterkoppen en mensen niet lijkt erop te wijzen dat een afkeer van asociaal gedrag uniek is voor mensen, aldus de onderzoekers. Eerder deden ze soortgelijke experimenten bij mensenbaby’s: zelfs bij een leeftijd van drie maanden blijken we al de voorkeur te geven aan helpende figuren. Bij mensen, zo denken de antropologen, helpt het afwijzen van treiteraars om slecht gedrag te ontmoedigen. De angst voor sociale afwijzing zorgt ervoor dat we niet teveel uit de pas gaan lopen. Op die manier zouden mensen eenvoudiger dan andere soorten met elkaar kunnen samenwerken in grote groepen – zelfs met volkomen vreemden.

Opvallend in het onderzoek was overigens dat vooral de volwassen bonobo’s voor hinderaars kozen. Bij de jongere dieren was de voorkeur minder prominent: noch voor de hinderaar, noch voor de helper. De jongste apen in het onderzoek waren vier jaar oud en dus is niet met zekerheid te zeggen of bonobobaby’s net als mensenbaby’s wellicht een voorkeur voor helpers vertonen. Maar, zo schrijven de auteurs, op basis van de gevonden resultaten is het aannemelijk dat de mensapen pas als ze volwassen zijn echt onderscheid maken tussen helpers en hinderaars.

    • Gemma Venhuizen