Wie vult de vacature wereldmacht na het wegvallen van de VS?

Geopolitiek Met Trump als ongeremde ontregelaar in het Witte Huis. Met meer ruimte voor autocraten. Met een verdeelde Europese Unie die een antwoord zoekt op de nieuwe verhoudingen. Zo gaat de wereld 2018 in.

Donald Trump en Vladimir Poetin spreken met elkaar tijdens hun ontmoeting op de G20-top in Duitsland. Foto Carlos Barria/Reuters

Het jaar is dan wel nieuw, maar de wereld is dat niet, helaas. Een groot deel van de crises die in 2018 aandacht zullen vragen, deden dat in 2017 ook al.

Dat betekent niet dat het internationaal een voorspelbaar of noodzakelijkerwijs slecht jaar wordt. De openingszetten zijn opwindend. In Iran wordt het regime al dagen in verlegenheid gebracht door demonstraties tegen economische rampspoed. Dat is nog lang geen revolutie, maar mogelijk een stapje richting een beter Iran. Noord- en Zuid-Korea hebben overleg aangekondigd over de Olympische Winterspelen die in februari in het Zuid-Koreaanse Pyeongchang worden gehouden. Dat is nog geen detente, maar het is een andere ouverture van 2018 dan meteen maar weer een rakettest – die komt later vast nog wel een keer.

Kim Jong Un inspecteert een intercontinentale ballistische raket. Foto AFP

Even terug naar 2017. Dé geopolitieke verschuiving van vorig jaar was de inauguratie van Donald Trump die zich, conform zijn eigen voorspellingen, ontpopte als de grootmeester van het ontregelen. Zijn boodschap, zijn stijl en de chaos in zijn entourage vormden een verontrustend spektakel. Zijn America First en zijn volstrekte gebrek aan ontzag voor bestaande internationale afspraken gaven de grootmacht internationaal een ander aanzien.

Zeventig jaar opereerden de Verenigde Staten, met wisselend succes, als peetvader en suikeroom van een internationaal bestel dat democratie en mensenrechten stimuleert. Aan die vanzelfsprekendheid heeft Trump een eind gemaakt. Trump is geen isolationist, maar aan die oude Amerikaanse rol, waarin machtspolitiek en idealisme samenkwamen, heeft hij geen boodschap.

Lees ook: In Azië kunnen ze prima zonder de VS

Het is nu machtspolitiek puur. Wie niet met ons is, is tegen ons. Wie niet luistert moet voelen. Jongste voorbeeld: Trumps dreigement de subsidies aan de Palestijnen te schrappen omdat de Palestijnen niet meer geloven dat de VS een onpartijdige bemiddelaar kan zijn na de eenzijdige erkenning van Jeruzalem als hoofdstad van Israël.

Trumps herwaardering van het eigen belang heeft ingrijpende gevolgen, in de hele wereld. Traditionele, democratische bondgenoten, Duitsland voorop, realiseerden zich met schrik dat grotere zelfstandigheid geboden is. En ook al schreef Trump in de nieuwe strategie voor nationale veiligheid, die vlak voor Kerst verscheen, warme woorden over de NAVO en de Europese Unie, de Europeanen doen er goed aan op hun hoede te blijven. Trump ging net iets te vaak tegen bestaande en vaak zeer moeizaam bevochten internationale afspraken in: klimaatakkoord, Iran-deal, de erkenning van Jeruzalem als hoofdstad van Israël.

Een demonstrant in Iran. Foto Gregorio Borgia/AP

Omdat Trump heel duidelijk heeft gemaakt dat hij niet de beschermheer wil zijn van de multilaterale orde begint 2018 dus met een vacature op het wereldtoneel. Welke democraat zou het banier van internationale orde hoog kunnen houden? Angela Merkel, die haar vierde verkiezingszege boekte maar die eerst nog maar eens moet omzetten in een nieuwe coalitie, vermoedelijk met de SPD? Of Emmanuel Macron, de Europese verrassing van vorig jaar, die vastbesloten is Frankrijk opnieuw op de kaart te zetten? Of beide, als duo-baan? Theresa May –het Verenigd Koninkrijk is per slot van rekening ook een Europese powerhouse – moet eerst de Brexit maar eens zien te overleven.

Of er überhaupt iemand opstaat in het democratische Westen om het na-oorlogse regime te verdedigen is een van spannende vragen van 2018, evenals de vraag of Europa en de VS een nieuw evenwicht zullen vinden.

Europa heeft meer zorgen dan alleen Trump en Brexit. Brengt 2018 meer eenheid of krijgt de middelpuntvliedende kracht de overhand? Het is in principe een gunstig jaar om stappen te zetten in Brussel: het is het laatste zittingsjaar van Parlement en Commissie. En de Franse president bruist van de plannen voor meer samenwerking, vooral op economisch terrein, maar moet wachten op een nieuwe Duitse regering.

Daar staat tegenover dat zich in de EU een steeds schriller oost-west conflict aftekent. Oostelijke lidstaten – Polen, Hongarije, Tsjechië – zoeken de confrontatie met Brussel over rechtstaat en migratie en leggen Europese afspraken naast zich neer. Daarop is, door Nederland bijvoorbeeld, al gedreigd met het intrekken van Europese subsidies.

Lees ook: Trump breekt met een eeuw buitenlands beleid

Belangrijk voor de Europese slagvaardigheid zijn ook de verkiezingen in maart in Italië, waar linkse én rechtse Eurosceptische populisten aan meedoen. De voorspelde populistische revolte van 2017 bleef weliswaar uit, maar de aversie tegen elite, migratie en ‘Brussel’ is niet geweken. In Duitsland werd de rechtspopulistische AfD de derde partij. In Oostenrijk kwam de FPÖ in de regering.

Terwijl de Europese bondgenoten zich geschoffeerd voelden door Trump of op zijn minst onbehagen voelden bij de nieuwe Amerikaanse koers, namen autocratische regimes als vanzelfsprekend bezit van de nieuwe geopolitieke ruimte die zich al onder Obama had aangediend en die met Trump nu opeens voor het grijpen lag.

China, waar president Xi Jinping steeds meer macht vergaart en de teugels strak aanhaalt, profileerde zich als pleitbezorger van vrije markten, internationale samenwerking en streng milieubeleid. Xi en Trump trekken zelfs samen op in de poging Noord-Korea met internationale sancties tot minder provocatief gedrag te dwingen. Als China buurman Kim in 2018 in bedwang weet te houden met vreedzame middelen zou dat een grote diplomatieke overwinning zijn. Bij China’s zelfgekozen profiel van coöperatieve wereldspeler hoort wel de kanttekening dat er steeds weer berichten opduiken dat China de sancties niet strikt naleeft.

Noord-Korea vuurde in 2017 verschillende raketten af. Zo ook op 4 juli 2017. Foto AP

Rusland, waar president Vladimir Poetin in maart hoogstwaarschijnlijk wordt herkozen, trok zich juist van niemand iets aan. Het riep zichzelf en de Syrische leider Assad uit tot de winnaars van de Syrische burgeroorlog en wil de komende tijd regie over de vredesbesprekingen voeren.

De toekomst van Syrië belooft een van de zware feuilletons van 2018 te worden. IS is zo goed als verslagen, maar er wordt nog steeds gevochten, het land ligt in puin en Assad heeft niet het hele land onder controle. En een duidelijk plan voor een duurzame vrede na ruim zes jaar oorlog is er ook niet. Er zijn twee fora waar over vrede gesproken kan worden. In Genève, onder auspiciën van de VN en in Sotsji, onder Russisch voorzitterschap. Poetin heef laten zien dat hij oorlog kan voeren, dit jaar moet hij zich bewijzen als bemiddelaar.

Nauw verbonden met Syrië is de machtsstrijd tussen de regionale grootheden Saoedi-Arabië en Iran, die in het eerste jaar van Trump een nieuwe impuls heeft gekregen. De VS dreigen Iran met nieuwe sancties en nemen elke kans te baat om het land als onbetrouwbaar af te schilderen.

Tegelijk hebben de VS de banden met Saoedi-Arabië aangehaald, dat prompt een meer assertieve koers vaart. Onder de assertieve kroonprins Mohammed bin Salman zocht het koninkrijk ruzie met Qatar en probeerde premier Saad Hariri van Libanon tot aftreden te dwingen. In Jemen vecht Saoedi-Arabië aan de kant van de regering, tegen de shi’itische Houthi-rebellen, die zich op zijn minst moreel gesteund weten door Iran. Jemen is na drie jaar oorlog veranderd in een humanitair rampgebied. Er is opvallend weinig protest als een zeeblokkade van Saoedi-Arabië leidt tot hongersnood of als bij luchtaanvallen tientallen burgerslachtoffers vallen.

Inwoners van Jemen dragen grafkisten van slachtoffers van de aanvallen die vermoedelijk door Saoedi-Arabië werden uitgevoerd. Foto Yahya Arhab/EPA

Zo gaat de wereld 2018 dus in. Met een vooralsnog ongeremde ontregelaar in het Witte Huis. Met meer ruimte voor autocraten. Met een Europese Unie die een antwoord zoekt op de nieuwe verhoudingen in de wereld en op lidstaten die de basisregels ter discussie stellen. En met een politieke vacature die niet eenvoudig te vervullen is.

Zes mensen om het komend jaar op te letten:

Amerika:Senator Kirsten Gillibrand

Kirsten Gillibrand. Foto Tina Fineberg/AP

Senator Kirsten Gillibrand (51) uit New York toonde de afgelopen maanden opvallend leiderschap in de Democratische Partij. Zij zei als eerste dat haar van aanranding beschuldigde collega Al Franken moest vertrekken. Andere senatoren volgden, Franken vertrok en zo maakten de Democraten schoon schip, terwijl de Republikeinen hun van kindermisbruik beschuldigde kandidaat Roy Moore bleven steunen.

Gillibrand, een advocate uit New York, kwam in 2008 in het Huis van Afgevaardigden als conservatieve Democraat, maar schoof sindsdien op naar links. Nu vragen de Democraten zich af: kan zij in 2020 slagen waar Clinton in 2016 faalde?

Strafhof: Aanklager Fatou Bensouda

Fatou Bensouda. Foto Peter De Jong/ANP

Fatou Bensouda strijdt tegen de straffeloosheid in de wereld. De aanklager van het Internationaal Strafhof heeft het niet gemakkelijk. Ze heeft geen politiemacht om oorlogsmisdadigers en andere verdachten op te pakken. Veel landen (VS, China, Rusland) erkennen haar autoriteit en de jurisdictie van haar rechtbank zelfs helemaal niet.

Toch houdt Bensouda stug vol. Dit jaar zal het Strafhof oordelen over haar verzoek oorlogsmisdadigers te vervolgen in Afghanistan. Bensouda wil misdaden van de Talibaan en het Afghaanse leger onderzoeken. Maar ze wil ook mishandeling van gevangenen in Amerikaanse detentiecentra aan de kaak stellen. Een confrontatie tussen het Strafhof en de VS dreigt.

Telegram: Telegram-oprichter Pavel Doerov

Pavel Doerov. Pavel Doerov

De 33-jarige Russische oprichter van het wereldwijd populaire chatkanaal Telegram (100 miljoen actieve gebruikers) heeft grootse plannen voor 2018. Nadat de Russische regering hem zijn bedrijf probeerde te ontfutselen, zwierf deze ‘Russische Mark Zuckerberg’ – zoals zijn bijnaam luidt – over de wereld om neer te strijken in een wolkenkrabber in Dubai. Hoewel hij zegt dat tech investeerders al 3 tot 5 miljard dollar hebben geboden voor het kleine broertje van Whatsapp, zwoer Doerov zijn dienst nooit te zullen verkopen. Voor 2018 beloofde hij onlangs een „grote aankondiging”, volgens persbureau Bloomberg. De internationale geheime diensten weten het al lang: Doerov is iemand om in de gaten te houden.

Italië: Kandidaatpremier Luigi Di Maio

Luigi Di Maio. Foto Guglielmo Mangiapane/Reuters

Hij is net een maandje ouder dan Sebastian Kurz, de 31-jarige nieuwe kanselier in Oostenrijk, dus de jongste regeringsleider in Europa kan hij niet worden. Maar Luigi Di Maio, kandidaatpremier van de Vijfsterrenbeweging, maakt een serieuze kans na de verkiezingen op 4 maart wel de jongste premier ooit in Italië te worden. Hij is het wat rechtsere en het wat bedaagdere gezicht van deze anti-systeempartij. Di Maio praat liever over dichte grenzen om te voorkomen dat Italië het opvangkamp van Europa wordt, dan over milieu of de macht van multinationals. Hij is altijd strak in het pak en nooit zo grofgebekt als komiek Beppe Grillo, die hem als zijn opvolger naar voren heeft geschoven - volgens critici omdat Di Maio zo plooibaar is. En de euro? Eerst maar eens onderhandelen in Brussel, zegt hij. Als dat niet lukt, gaan we nadenken over een referendum.

Duitsland: CDU-topper Jens Spahn

Jens Spahn. Foto Clemens Bilan/EPA

Een kroonprins is hij niet, daarvoor is hij te veel een tegenpool van Angela Merkel. Toch wordt Jens Spahn (37, bondsdaglid sinds 2002) getipt als mogelijke opvolger van de vrouw die Duitsland al meer dan twaalf jaar regeert. Niet alleen hoort hij als een van de weinigen in de CDU-top tot een nieuwe generatie, hij is ook een totaal ander soort politicus dan Merkel: conservatief, direct en hij zoekt de confrontatie. Dat hij homo is (in december getrouwd), is in de CDU geen probleem. De jonge staatssecretaris van Financiën hekelde Merkels vluchtelingenpolitiek, maar zit nu in haar team dat met de SPD onderhandelt over een nieuwe coalitie.

, Berlijn

Brazilië: Presidentskandidaat en seksist Jaïr Bolsonaro

Jaïr Bolsonaro. Foto Leonardo Benassatto/Reuters

„Ik zou jou niet eens willen verkrachten, dat ben je namelijk niet waard!” Deze uitspraak tegen een vrouwelijke collega kostte parlementariër Jair Bolsonaro een boete van omgerekend 2.000 euro. Maar vrouwonvriendelijke, racistische of homofobe uitlatingen maken hem niet minder populair. Sterker nog: Bolsonaro (62) maakt kans in oktober president te worden. De oud-legerkapitein en parachutist met een extreem-rechtse agenda komt in de peilingen na de linkse oud-president Lula da Silva, die ondanks zijn veroordeling voor corruptie opnieuw een gooi doet naar het presidentschap. Waarom is Bolsonaro, ‘de Braziliaanse Donald Trump’, zo geliefd? Bolsonaro trapt hard tegen het establishment. Hij ligt ook goed bij de machtige evangelische politici, met hun conservatieve opvattingen over homo’s en abortus. En hij is de lieveling van de Braziliaanse media. Net als Trump is hij niet weg te slaan van de buis.

, Rio de Janeiro

    • Michel Kerres