Opinie

    • Maxim Februari

Moreel oordeel achteraf leidt niet tot oplossingen

Als je een beetje handig bent, kun je met begrippen en definities veel leuks doen. In de strip Casper en Hobbes krijgt Casper op school een vraag over gebeurtenissen op 16 december 1773. Hij antwoordt dat hij niet gelooft in tijd. „Er is geen verleden en toekomst; alles is één en in de zin van temporaliteit is het bestaan een illusie. De vraag is derhalve betekenisloos en onmogelijk te beantwoorden.” Om daar tegenover de lezer lachend aan toe te voegen: „Als je twijfelt, betwist dan alle begrippen en definities.”

Aan het begin van dit nieuwe jaar vallen heel wat definities te betwisten. Als onze extreem-rechtse politici pleiten voor segregatie op basis van zoiets vaags als ‘IQ’, openen zich tal van mogelijkheden. Zijn avondmensen inderdaad intelligenter dan ochtendmensen? Zet de ochtendmensen de grens over! Zijn gescheiden mensen minder intelligent dan degenen die getrouwd blijven? Weg met de gescheiden onbenullen! Is het IQ van linkse mensen inderdaad hoger dan dat van rechtse mensen? Of is dat een flauwe suggestie van mij, nu ik toch leuk aan het schuiven ben?

De neiging tot twijfelen en twisten kwam de afgelopen week het sterkst bij me boven toen ik las wat de Engelse journalist Gideon Rachman in NRC schreef over ethiek. Is economie onderdeel van de ethiek, zoals hij beweerde? Of – laat ik eens een balletje opgooien – is ethiek onderdeel van de economie? Of zijn economie en ethiek allebei onderdeel van de politiek, die weer een onderdeel is van de biologie, die op haar beurt behoort tot het domein van de kosmogonie?

Haal je ze flink filosofisch door elkaar, dan blijken de woorden uiteindelijk niets meer te betekenen. Laten we eens naar ethiek en economie kijken. Gideon Rachman neemt in zijn stuk afstand van de Italiaanse oud-premier Mario Monti. Die heeft namelijk gezegd dat in Europa financiële problemen zijn ontstaan doordat voor de Duitsers economie „nog altijd onderdeel van de ethiek” is. Volgens Rachman hebben de Duitsers gewoon gelijk en is economie nou eenmaal onderdeel van de ethiek. Maar de definities en begrippen verschillen nogal.

Als Mario Monti het heeft over ‘ethiek’, bedoelt hij dat de Duitsers geneigd zijn de schuldvraag te stellen „in plaats van het probleem te verhelpen”. Daarmee heeft hij de moderne, eigentijdse opvatting van ethiek in het vizier. Inderdaad denkt de moderne mens vreemd genoeg dat ethiek niet draait om voornemens voor je eigen handelen in de toekomst, maar om een oordeel over andermans handelen in het verleden. Mario Monti vindt dat niet zo nuttig, en dat is het ook niet.

Wiens schuld is het dat de wereld eruitziet zoals die eruitziet? Het is de eenentwintigste-eeuwse vraag bij uitstek. De ethische benadering is een columnistieke benadering geworden, waarin niet de grote problemen centraal staan – het smelten van de gletsjers, de opkomst van extremisme, de technologische dwang – maar het diepe besef van menselijke invloed en schuld. Vanuit het geloof dat de wereld volledig onder onze controle staat, wordt de menselijke aanwezigheid zelden gezien als een pré, als iets waar de boel van opknapt.

Mario Monti heeft gelijk als hij weinig heil verwacht van ethiek die zich beperkt tot morele veroordeling achteraf: de verandering heeft zich al voltrokken, en we oordelen er vanuit onze leunstoel kritisch over. We trekken onze handen af van de Grieken, want die zijn door eigen schuld in de financiële problemen gekomen: zo’n oordeel leidt niet meteen tot een oplossing, inderdaad.

Als Gideon Rachman de ethiek toch zo krachtig naar voren schuift, is het omdat hij juist wel oplossingen verwacht van nadruk op morele begrippen als eerlijkheid en rechtvaardigheid. Angela Merkel kon alleen „vooruitgang boeken” door de Duitse waardering voor inspanning serieus te nemen. Kritiek op het Griekse financieel beleid is dus niet alleen achteruit denken geweest maar vooral ook vooruit denken. De waarden van Noord-Europa moeten eerbiedigd worden om economisch de vaart erin te houden.

De vaart erin houden lijkt daarmee voor beiden het belangrijkste streven: of economie nu „onderdeel” is van de ethiek of andersom lijkt niet de crux. Zelf denk ik dat economische overwegingen niet ondergeschikt zijn aan morele overwegingen – ze staan er ook niet boven. Het zijn simpelweg verschillende aspecten van dezelfde situatie die je in haar totaliteit in beweging probeert te houden. Moraal wordt bepaald door intelligentie en intelligentie door economische omstandigheden en economische omstandigheden door het huwelijk en het huwelijk door de moraal en je kunt wel beweren dat je die begrippen en definities helder van elkaar kunt onderscheiden, maar dat is intellectuele bluf. Alles is één.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.
    • Maxim Februari