Langer werken? Blijf leren!

De wereld in 2018 Dit jaar ligt de pensioengerechtigde leeftijd op 66 jaar. De vraag hoe dit te halen, wordt steeds belangrijker.

Laagopgeleiden en mensen met zwaar werk worden het zwaarst getroffen door de stijgende AOW-leeftijd, die vanaf dit jaar op 66 ligt. Foto Koen Suyk/ANP

Al vindt niemand het fijn, het wordt steeds belangrijker: nadenken over je pensioen – en bedenken hoe je met de almaar stijgende pensioenleeftijd aan het werk kunt blijven. Dit jaar is de AOW-leeftijd 66 jaar, over drie jaar 67, daarna stijgt hij mee met de levensverwachting. De vraag is dus: hoe hou je dat vol?

Het grootste gevaar: op hogere leeftijd je baan kwijtraken. Als oudere is het een stuk moeilijker om nieuw werk te vinden. Daarom adviseert Rob Witjes, hoofd van de onderzoekstak van uitkeringsinstantie UWV, om jezelf altijd af te blijven vragen: hoe lig ik eigenlijk in de markt als ik ooit mijn baan verlies? „Voor je het weet bouw je te eenzijdige werkervaring op”, zegt Witjes, door bijvoorbeeld lang bij dezelfde werkgever of in dezelfde functie te blijven hangen. „Mensen die dat doen, lopen na baanverlies een groot risico om langdurig werkloos te blijven. Zeker als ze ouder dan 45 zijn.”

Daarom zegt Helma Schuldink, manager van de loopbaanadviseurs van arbonetwerk Zorg van de Zaak, altijd tegen haar cliënten: „Neem het lot in eigen handen; bedenk scenario’s. Wat doe je als je je baan verliest? Wat betekent het voor jouw werk als technologie een grotere rol krijgt in je sector?” En dan kán de conclusie zijn dat je bijscholing nodig hebt om je waarde op de arbeidsmarkt te houden.

(Bij)scholing wordt van steeds groter belang op de arbeidsmarkt. Lees ook: ‘Je moet je vier tot acht uur per week bijscholen’

Kwetsbare sectoren

Soms is een kleine cursus genoeg. „Je kunt ook aan je algemene werknemersvaardigheden werken”, zegt Schuldink. „Computervaardigheden of een taal. In Amsterdam merk je dat solliciteren al lastiger wordt als je slecht Engels spreekt.”

Sommige sectoren zijn extra kwetsbaar. Door digitalisering dreigen de komende jaren opnieuw tienduizenden banen verloren te gaan.

Moeten veertigers en vijftigers in zulke sectoren zich direct laten omscholen? Nee, zegt Schuldink. „Maar ze moeten wel zorgen dat ze breed inzetbaar zijn. En nieuwe dingen blijven leren. Je moet je blijven ontwikkelen, ook al kost dat tijd.”

Je kunt ook tot de conclusie komen dat je écht goed op je plek zit en nog lang niet uitgeleerd bent. Dat is prima, zegt Witjes van het UWV, zolang je er maar over nagedacht hebt. „Dan heb je dat in ieder geval scherper voor jezelf en ben je bewust met je loopbaan bezig.”

Veel mensen denken daar helemaal niet over na, schreven het Centraal Planbureau (CPB) en pensioendenktank Netspar vorige maand in een rapport over de stijgende pensioenleeftijd. Zo werken onze hersenen nu eenmaal. „Kosten of baten in het nu” wegen vaak een stuk zwaarder dan „kosten of baten in de toekomst”, staat in het rapport. Het gevolg? Weinig sparen voor pensioen, weinig investeren in cursussen en ook ongezond gedrag, zoals roken, te veel drinken of te weinig bewegen. Dat helpt allemaal niet mee om gezond je pensioen te halen.

Daarom adviseren het CPB en Netspar de overheid om „vooruitzien” te „stimuleren”. Want de hele samenleving lijdt schade als werknemers hun waarde op de arbeidsmarkt verliezen. Zij blijven langdurig werkloos en kosten daardoor veel publiek geld via WW-premies, toeslagen en de bijstand.

Deeltijdpensioen

Veel van deze tips komen te laat voor wie nu al in de zestig is. Wat moeten zij doen om het tot hun pensioen vol te houden?

Fiscaal voordelige vormen van vroegpensioen bestaan niet meer, zegt loopbaanadviseur Schuldink, maar er zijn vaak nog wel andere regelingen, zoals extra vrije dagen voor senioren. „En je zou iets van je salaris kunnen inleveren als je dat ervoor over hebt. Dan kun je door minder te werken gezond de eindstreep halen.”

Wie zijn werk niet verwacht vol te houden, kan soms zijn takenpakket veranderen. Schuldink: „Misschien vind je het wel leuk om voor een deel jongere collega’s op te leiden.” Hoe dan ook: bespreek het met je baas, zegt Schuldink. Want die is er zelf ook bij gebaat als oudere en dus duurdere werknemers fit blijven tot hun pensioen.

Voor wie minder wil werken zonder salaris in te leveren is er het deeltijdpensioen: je gaat één of twee dagen korter werken en compenseert het inkomensverlies door een deel van je pensioen naar voren te halen. Op de dagen dat je werkt, blijf je pensioen opbouwen.

Het deeltijdpensioen is in opmars, zegt arbeidssocioloog Fabian Dekker. Hij verwacht dat het de komende jaren bekender en populairder zal worden. „Het helpt om de werkdruk van de ketel te halen.”

Toch kost ook het deeltijdpensioen geld. In een kortere werkweek bouw je vanzelfsprekend minder pensioen op. En de uitbetaling van het pensioen smeer je uit over een langere periode, waardoor het maandelijkse bedrag lager wordt. Ook voor deze oplossing geldt dus: wie veel heeft gespaard is in het voordeel.

De grootste gedupeerden van de stijgende pensioenleeftijd zijn dan ook de lager opgeleide vijftigers en zestigers. Zij zijn vaak eerder begonnen met werken en ze kunnen het niet betalen om eerder te stoppen, beschrijven het CPB en Netspar in hun rapport. En juist deze mensen halen de minste voldoening uit hun werk. Bijna de helft van de 59 tot 64-jarige mannen die hoogopgeleid zijn, zegt óók te willen blijven werken als ze het geld niet meer nodig zouden hebben. Bij lageropgeleiden is dat maar 15 procent.

De wereld van werk verandert sneller dan ooit. NRC zocht in een drieluik naar manieren om toekomstbestendig te zijn: als individu, organisatie en maatschappij.