Met een waslijst maak je geen indruk

Verenigde Naties

In 2018 krijgt Nederland een tijdelijke zetel in de VN-Veiligheidsraad. De ambities zijn groot, wat niet per se een voordeel is.

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties Foto John Moore/Getty Images)

Aan Third Avenue zijn ze er klaar voor. De Nederlandse missie bij de Verenigde Naties in New York is tijdelijk versterkt met 15 personen, onder wie een extra ambassadeur. Vergaderzalen zijn verbouwd tot werkplekken, de missie heeft een Facebook-account aangemaakt en de diplomaten gingen van de ene cursus naar de andere: procedures in de Veiligheidsraad, lessen van voorgangers, training in stressbestendigheid en teambuilding.

Het komt maar eens in de vijftien à twintig jaar voor dat Nederland aanschuift aan de halfronde tafel met de blauwe stoelen – en dan is het zaak piekfijn voor de dag te komen. Zeker nu Nederland maar één jaar mag meedraaien, in plaats van de voor tijdelijke leden gebruikelijke twee jaar.

Na een jarenlange lobby met een budget van 4,7 miljoen euro, kreeg Nederland in 2016 in de Algemene Vergadering exact evenveel steun als Italië. Toen de stemmen staakten, gooiden de twee landen het op een akkoordje. Italië werd lid in 2017, Nederland in 2018. De noodgreep werd verkocht als een teken van Europese eenheid, terwijl het eigenlijk een voorbeeld van Europese verdeeldheid was.

Lees ook: Na uren stemmen resteert een halve zetel in de Veiligheidsraad

Smalle marges

Wat kun je uitrichten in twaalf maanden in een orgaan dat gedomineerd wordt door vijf grootmachten met een permanente zetel die bovendien over een vetorecht beschikken? Kun je als een van tien tijdelijke leden überhaupt wel indruk maken – ook al ben je nog zo goed voorbereid?

„Het is een prominente, vooruitgeschoven post in de internationale diplomatie”, zegt Nico Schrijver, hoogleraar internationaal publiekrecht in Leiden. „Maar de marges zijn smal, zeker als je maar één jaar hebt. Dan is het moeilijk om een spoor te trekken.”

De V-Raad is het hoogste orgaan binnen de VN. Het gaat er in eerste instantie over oorlog en vrede. En, zegt Schrijver, de raad is in de loop der decennia steeds belangrijker geworden. Vrijwel alle gewapende conflicten komen er nu ter tafel. „Over de Vietnamoorlog werd nooit gesproken. Zoiets is nu ondenkbaar. De Pax Americana is voorbij, Rusland en China hebben nu andere posities in de wereldorde.” Daarnaast heeft de raad ook haar werkterrein verbreed, met mensenrechten bijvoorbeeld en humanitair leed.

Tijdelijke leden hebben de neiging om een waslijst aan doelen te formuleren voor dat geopolitieke buitenkansje. Ook Nederland is niet terughoudend met ambitie, zo bleek uit een recente Kamerbrief van de ministers Zijlstra (VVD, Buitenlandse Zaken ) en Kaag (D66, Handel en Ontwikkeling). Zelden werden zoveel goede bedoelingen in een korte brief gestopt.

Lees ook: De VN moet het wéér over Noord-Korea hebben

Nederland wil zich inzetten voor goed uitgeruste VN-vredesmissies, wil aandacht vragen voor conflictpreventie en aandringen op respect voor internationaal recht en mensenrechten. Nederland wil zich inzetten voor humanitaire hulp in conflictgebieden, de bescherming van burgers, de participatie van vrouwen en de inbreng van „het maatschappelijk middenveld”. En dan wil Nederland ook werken aan de berechting van de daders van MH17, klimaatverandering, migratie, terrorisme en de broodnodige reorganisatie van de logge VN-organisatie.

Nederland zal zich bovendien nadrukkelijk presenteren als Koninkrijk. Het betekent dat het komend jaar de premiers van Curaçao, Aruba en Sint Maarten zo nu en dan in New York aanwezig zullen zijn.

„Ik sprak pas een Britse VN-diplomaat”, zegt Schrijver „die verklapte dat de permanente leden altijd een beetje glimlachen als ze die lijstjes zien.”

Tijdelijke leden, adviseren VN-watchers, moeten proberen indruk te maken met één dossier, of één vernieuwing. Zo maakte Canada ooit furore met het idee dat sancties veel effectiever zijn als landen die zich niet aan de afspraken houden met „naming&shaming” tot beter gedrag worden gedwongen. En de voormalige Venezolaanse ambassadeur Diego Arria leeft voort in het zogeheten ‘Arria-format’, bijeenkomsten van de V-Raad waar ngo’s te gast zijn.

Lees ook: Lukt het de VN nu wél om te reorganiseren?

Actuele crises

De ervaring leert dat een zittingsperiode voor 90 procent opgaat aan actuele politieke crises. Toen Nederland zitting had in 1951 speelde de Korea-oorlog en werd de minister-president van Iran vermoord. In 1965 brak oorlog uit tussen India en Pakistan en in september 1999 had ambassadeur Peter van Walsum de handen vol aan geweld op Oost Timor, dat onafhankelijk wilde worden van Indonesië.

De tijdelijke leden zijn één maand voorzitter van de V-Raad. Voor Nederland valt dat hoogtepunt in maart. En dan moet je een beetje geluk hebben met de wereldcrises. Van Walsum schreef eens in een terugblik: „In werkelijkheid moet een voorzitterschap het voor zijn reputatie hebben van wat er in de betrokken maand in de wereld gebeurt en hoe het daarop reageert.”

Vorig jaar december, belandde tijdelijk lid Nieuw-Zeeland nog in een diplomatieke puzzel, zegt Schrijver, toen de Raad een resolutie aannam waarin de Israëlische nederzettingenpolitiek werd afgekeurd omdat deze in strijd is met het internationale recht. Normaal hielden de VS dergelijke moties tegen, maar in haar laatste dagen liet de regering-Obama de resolutie met een onthouding passeren uit frustratie over het gebrek aan vooruitgang in het vredesproces. Tot groot ongenoegen van president-elect Trump, die schande sprak van dit verraad en beloofde dat de VS een ander beleid zou gaan voeren. Begin december 2017 erkende Trump Jeruzalem als hoofdstad van Israël.

De kans is groot dat het Nederlandse lidmaatschap in het teken komt te staan van Noord-Korea. De wereldgemeenschap zal er alles aan doen om een gewapend conflict te vermijden en een deel van die inspanningen loopt via de Veiligheidsraad.

Nederland zit dan het hele jaar dicht bij het vuur omdat het wordt aangewezen als voorzitter van het comité dat gaat over de sancties die de Raad het regime van Kim Jong-un heeft opgelegd. Daarnaast houdt Nederland toezicht op de zogeheten Iran-deal, de afspraken die de wereldgemeenschap maakte met Iran over zijn nucleaire programma, de afspraken waar Trump zo graag van af wil.

In het bijzijn van secretaris-generaal Guterres van de Verenigde Naties werd vorige week in het Haagse Vredespaleis het Nederlandse lidmaatschap van de Veiligheidsraad officieus ingeluid. Bij die gelegenheid vatte minister Zijlstra (Buitenlandse Zaken, VVD) de Nederlandse inzet in twee zinnen samen: „We zullen zowel realistisch als idealistisch zijn. Het één sluit het ander niet uit”.

Lees ook: Speechen en speeddaten: vijf vragen over de Algemene Vergadering van de VN

Correctie 01-01-2018: in een eerdere versie van dit artikel stond dat Trump begin december 2018 Jeruzalem erkende als hoofdstad van Israël. Dat moet december 2017 zijn.

    • Michel Kerres