Het spoor is af, de software niet

Spoorprojecten

Of de Noord/Zuidlijn, de Hoekse Lijn en de tramlijn naar de Utrechtse Uithof in 2018 bruikbaar zijn, hangt af van softwareleveranciers.

Een metro van vervoerbedrijf RET passeert de overweg Schenkelsdijk bij Maassluis tijdens een testrit op de Hoekse Lijn tussen Schiedam en Hoek van Holland. Foto ROBIN UTRECHT/ANP

Het is nog steeds een mantra op het stadhuis in Amsterdam: op 22 juli 2018 gaat de Noord/Zuidlijn rijden. Ook Rotterdam weet het zeker: de nieuwe metrolijn tussen Hoek van Holland en het bestaande metronet, de Hoekse Lijn, is in 2018 operationeel. En Utrecht rekent erop dat de nieuwe tramlijn door de binnenstad naar de Uithof in 2018 rijdt. Maar het is onzeker of die deadlines gehaald gaan worden. Want de drie steden zijn afhankelijk van buitenlandse softwareleveranciers voor de beveiligingssystemen op het spoor. En in ieder geval in Amsterdam en Rotterdam zijn ze niet op tijd klaar.

De drie spoorprojecten kosten samen bijna 4 miljard euro en elke maand uitstel kost miljoenen. Oplevering van de Hoekse Lijn is al verschoven van februari naar eind 2018 – mits het bedrijf Bombardier tijdig de vereiste software levert. Elke maand dat de metro niet rijdt levert een verlies op van zo’n 3,5 miljoen euro, maakte de gemeente deze maand bekend. De Noord/Zuidlijn (3,1 miljard euro) zou na jaren vertraging volgend jaar juli rijden. Maar daarvoor is Amsterdam afhankelijk van de Franse spoor- en treinbouwer Alstom. En die liet al weten de deadline voor installatie van een beveiligingssysteem voor het hele Amsterdamse metronet niet te halen. Nu wordt onderzocht of het huidige, verouderde systeem nog in de lucht kan blijven – vervangende onderdelen zijn nauwelijks meer te krijgen. En technici die weten hoe dat systeem moet worden gerepareerd, zijn inmiddels zeldzaam bij het Amsterdamse vervoerbedrijf GVB. Amsterdam heeft nu een medewerker bij Alstom in Parijs gedetacheerd om te redden wat er te redden valt.

Argusogen

Amsterdam heeft volgens een woordvoerder nog niet in kaart gebracht wat eventuele vertragingen gaan kosten. Wel is duidelijk dat de softwareproblematiek de Noord/Zuidlijn opnieuw miljoenen euro’s duurder maakt. De rekening daarvoor bedraagt al 4,8 miljoen euro, en dat zal verder oplopen.

De Hoekse Lijn was begroot op zo’n 370 miljoen euro. De Rotterdamse wethouder Pex Langenberg (D66) gaat inmiddels uit van een tegenvaller van 25 tot 35 miljoen euro. Als het écht tegenzit, wordt dat 90 miljoen euro.

Lees ook Maanden vertraging bij aanleg van Hoekse Lijn

De Tweede Kamer volgt de voortgang van de drie spoorprojecten met argusogen. Het Rijk financiert immers een belangrijk deel van die 4 miljard euro. Alleen Amsterdam betaalt de uit de hand gelopen rekening grotendeels zelf. Van de 3,1 miljard euro is ruim 2 miljard voor rekening van de gemeente.

Kamerlid Rob Jetten (D66) ziet de softwareproblematiek bij elk groot spoorproject opduiken. „Er wordt gebouwd en spoor aangelegd, en op het laatste moment wordt de software voor de beveiliging besteld. Dat is vaak het sluitstuk.”

Het lijkt er bovendien op dat de steden niet voldoende expertise hebben om het op te nemen tegen grote buitenlandse bedrijven als Alstom, Siemens en Bombardier. Als de softwareproblematiek aan het licht komt, is het vaak te laat om van leverancier te wisselen. Juridische procedures worden liever vermeden om de verhoudingen niet te zeer te verstoren, wat oplevering van de metrolijn verder kan vertragen.

Het ministerie van Infrastructuur moet dergelijke grote spoorprojecten gaan overnemen, vindt Kamerlid Gijs van Dijk (PvdA). „Het ministerie besteedt daar miljarden aan. Dan moet het ook de eindverantwoordelijkheid houden.” Ook Jetten bepleit grotere betrokkenheid vanuit Den Haag. „ProRail is de enige overheidsorganisatie die kennis en ervaring heeft met dit soort complexe spoorprojecten. Van daaruit zou actievere ondersteuning kunnen komen.”

Het ministerie van Infrastructuur toetst nu alleen achteraf. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) van dat ministerie geeft pas vergunning voor exploitatie af als na testritten blijkt dat de spoorlijnen en de beveiligingssystemen op orde zijn. Zonder vergunning mogen die metro- en tramlijnen niet worden opgenomen in de dienstregeling.

Grootste hobbels komen nog

Utrecht gaat begin volgend jaar proefrijden. Dan moet blijken of de beveiligingssoftware van Bombardier voldoet. Volgens een woordvoerder van de provincie Utrecht heeft Bombardier ook de beveiligingssoftware van de bestaande sneltram geleverd, die „goed functioneert”. In Amsterdam en Rotterdam moeten volgend jaar de grootste hobbels nog genomen worden. De Hoekse Lijn moet bij Schiedam ‘aantakken’ op het bestaande metronet. En het verknopen van de software van de nieuwe en de oude lijn is volgens leverancier is Alstom „een gecompliceerde opdracht”.

De Noord/Zuidlijn ontmoet op NS-station Zuid op het bestaande metronet, met dat verouderde beveiligingssysteem. Op dezelfde plek wordt gewerkt aan de snelweg A10, die daar ondergronds moet worden gebracht. Of het lukt al die werkzaamheden tegelijk uit te voeren is de vraag.

Voor tijdig afronden in Utrecht en Rotterdam geeft Bombardier geen garanties. „We werken er hard aan om zo snel mogelijk met oplossingen te komen.” Het bedrijf wijt de problemen en vertragingen vooral aan complicaties die de opdrachtgever aan te rekenen zijn. „Die hadden grote consequenties voor onze planning.”

Onderzoek van consultancybureau AT Osborne in opdracht van Rotterdam bevestigt dat. Ambtelijke diensten werkten langs elkaar heen, projectmanagers hadden hun eigen agenda en deadlines die bij andere collega’s niet bekend waren. En er was intern vooral gebrek aan kwaliteit en leiderschap.

De drie steden zijn inmiddels miljoenen kwijt aan de inhuur van externe deskundigen. Alleen al dat onderzoek van AT Osborne kostte volgens een woordvoerder van Rotterdam tussen de 30.000 en 50.000 euro. De gemeente wil niet kwijt hoeveel er in totaal is uitgegeven aan externe deskundigen. Dat wordt eerst gedeeld met de commissie die de Hoekse Lijn-vertraging gaat onderzoeken.

Amsterdam weet in januari hoeveel geld dit jaar aan externen is uitgegeven.

    • Jos Verlaan