Fluwelen scheiding met wrange nasmaak

25 jaar Tsjechië en Slowakije

Zonder dat er geweld aan vooraf ging werd Tsjechoslowakije op 1 januari 1993 opgedeeld. In beide landen heersen gemengde gevoelens over de splitsing. „Niemand wil nog over het verleden praten. Het is een geheelde wond.”

Een meisje zet een kaars neer bij het monument voor Vaclav Havel tijdens de 28-jarige herdenking, op 17 november, van de Fluwelen Revolutie in Praag. De Fluwelen Revolutie gaf de aanzet voor de ‘fluwelen scheiding’, de opdeling van Tsjechoslowakije in 1993. Foto Martin Divisek

Het einde was „banaal, een anticlimax”, zegt Lubomir Moravcik. Op een novemberavond in 1993 verspeelde het Tsjecho- slowaakse voetbalelftal WK-deelname met een gelijkspel tegen België.

Met Moravcik en teamgenoten verdwenen de laatste Tsjechoslowaken van het internationale toneel. Het land dat ze vertegenwoordigden, was toen al opgesplitst. „We waren spoken: er stond geen leeuw meer op onze borst, wel een raar vlaggetje”, zegt oud-middenvelder Moravcik (52), een van de twee Slowaken in het elftal. „Bij terugkeer in Praag namen we een laatste maaltijd, schudden elkaar de hand, zeiden ‘doei’ en dat was het.”

Op 1 januari vierden Tsjechen en Slowaken 25 jaar de ‘fluwelen scheiding’ van een staat die in 1918 ontstond uit de resten van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. Terwijl Joegoslavië bloedig ten onder ging, werd in Tsjechoslowakije geen schot gelost. Toch vinden veel ex-Tsjechoslowaken ‘vieren’ niet het juiste woord.

Culturele verschillen, twisten over de staatsstructuur en ingewikkelde economische hervormingen dreven de Tsjechen en Slowaken na het uiteenvallen van het communistische blok vanaf 1989 uit elkaar. Na onderhandelingen in de modernistische villa Tugendhat in het Tsjechische Brno concludeerden de Slowaakse premier Vladimir Meciar en zijn Tsjechische tegenhanger Vaclav Klaus in 1992 dat alleen splitsing van het land een uitweg kon bieden. Dit ondanks peilingen die uitwezen dat in een referendum – een nooit vervulde wens van de Tsjechoslowaakse president en oud-dissident Vaclav Havel – een minderheid vóór scheiding gestemd zou hebben.

Lees ook het verhaal dat in 1993 werd geschreven over de scheiding: Dalend vertrouwen in Tsjechoslowaakse munt maakt snelle scheiding noodzakelijk; Tsjechië en Slowakije verbreken monetaire unie

Spanningen verdwenen

25 jaar later zijn alle spanningen verdwenen. De onderlinge relaties zijn beter dan ooit, zo klinkt op een reis door beide landen. In 2004 traden ze beide toe tot de EU. Slowakije, aanvankelijk economisch zorgenkind van de twee, kon fors groeien en kreeg de bijnaam ‘Tijger van de Tatra’.162.000 Slowaken werken in het grotere buurland Tsjechië, bijna acht keer meer dan in 1993. Duizenden Slowaken studeren aan Tsjechische universiteiten.

„We hebben het gevoel dat we bestaan”, zegt Moravcik in een hotel bij de Donau in Bratislava. De oud-voetballer is nu assistent-coach bij de Slowaakse tweedeklasser Lokomotiva Zvolen.

Behalve als marionettenstaat van nazi-Duitsland was Slowakije nooit een eigen staat. In Tsjechoslowaakse karikaturen waren ze de provinciaalse, katholieke broertjes van de dominante en atheïstische Tsjechen. Die verhouding is nog steeds merkbaar in het culturele eenrichtingsverkeer tussen twee landen.

Het nieuwe Nationale Theater tegenover het hotel in Bratislava, een halve cirkel van glas en kalksteen, weerspiegelt het soevereine Slowakije. Het aanpalende winkelcentrum etaleert de nieuwe welstand. Maar met de onafhankelijkheid kwam ook fantoompijn, zegt Moravcik. Heimwee naar het grote Tsjechoslowakije, een trotse staat met 16 miljoen inwoners. „Organiseer vandaag een referendum en ik kies voor Tsjechoslowakije.”

Moravcik is niet alleen. Volgens een recente opiniepeiling is slechts de helft van de Tsjechen en de Slowaken lovend over de opdeling. Een tweederde meerderheid in beide landen betreurt nog steeds dat de scheiding zonder referendum verliep.

Lees ook: Reserves na Tsjechoslowaakse boedelscheiding

„De confrontatie was vooral politiek, hoewel er echte meningsverschillen waren”, zegt Michael Zantovsky, indertijd woordvoerder van president Havel, in zijn werkkamer in Praag. De pro-westerse Tsjechen hadden haast met liberalisering. Het meer pro-Slavische Slowakije leed onder hogere werkloosheid en de neergang van sectoren als de wapenindustrie. Slowaken voelden zich achtergesteld.

„Maar het was nooit zo ernstig dat er niet onderhandeld kon worden”, zegt Zantovsky, die meent dat politieke ambitie aan beide zijden de federatie uiteindelijk de kop heeft gekost. Terugkijkend denken velen dat de gekozen afwikkeling veel ellende heeft voorkomen.

Volgens Milan Knazko, de Slowaakse ex-minister van Buitenlandse Zaken, kon de situatie alleen maar bitterder worden. „We wilden best samen blijven,” zegt hij in een hotel bij het theater in Bratislava. Maar de staatsinrichting „was een knoeiboel”.

„Het enige negatieve van de splitsing dat ik kan bedenken, is dat onze kinderen elkaars taal minder goed begrijpen”, zegt burgemeester Samuel Redecha in het ondergesneeuwde centrum van het gehucht Vrbovce op de grens tussen Tsjechië en Slowakije. Het dorp heeft een kerk, een bakkerij en een kroeg, waar groepjes mannen zitten te drinken. Dat ze zo „broederlijk” als nu zouden samenleven met de Tsjechen, konden ze in 1993 niet voorspellen, zegt Redecha.

Lees ook het stuk over de uitbreiding van het Schengengebied waardoor je tussen Tsjechië en Slowakije weer kunt doorrijden: Grens bij Sance is ‘een open wond’

Burenruzies

Bij het station van het dorp Vrbovce wacht iemand op een treintje. Rondom markeren bordjes de grens. Hier ligt Sance, een gehucht van 136 inwoners. In 1993 droeg Sance nog de Tsjechische naam U Sabotu. De meeste inwoners wilden bij Slowakije horen. Ze voelden zich Slowaaks, hun dorp kreeg elektriciteit, water en post uit Slowakije. Bij het definitieve vastleggen van de grens won de meerderheid: U Sabotu werd in 1996 Slowaaks.

Maar de 45-koppige Tsjechische minderheid werd onrustig en tekende verzet aan. Burenruzies laaiden op, maar een escalatie bleef uit. Veel bewoners gebruikten de financiële compensatie van de Tsjechische regering voor een verhuizing naar Tsjechië. Nu is dat allemaal voorbij. Redecha: „Niemand wil nog over het verleden praten. Het is een geheelde wond.”

Voor oud-voetballer Moravcik is het verwerkingsproces nog niet beëindigd. Tsjechische clubgenoten hadden in 1993 de Tsjechoslowaakse trofeeënkast meegenomen, het Slowaakse voetbal moest vanaf de grond worden opgebouwd . „Bij een van de eerste interlands had niemand aan shirts gedacht. De hulpcoach redde ons door uitrusting op te halen per auto.” Nog steeds haalt het Slowaakse voetbal niet het Tsjechoslowaakse niveau, zegt Moravcik. Aan dat gebrek kunnen glanzende winkelcentra en Slowaakse zelfbeschikking weinig verhelpen.

In Praag behoudt ook Zantovksy een wrang gevoel. „ Dat na 25 jaar de relatie tussen de twee naties zo goed is, doet afvragen: waarom was het allemaal nodig?”

Lees ook: Praag en Bratislava scheiden in hoop, vrees en melancholie
    • Roeland Termote