Commentaar

Europese Unie dient pal te staan voor de eigen kernwaarden

Het oog op de toekomst van de Europese Unie was de afgelopen tijd vooral westwaarts gericht. Waartoe gaat het voorgenomen vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie leiden? Maar mogelijk nog destructiever voor het voortbestaan van het na de Brexit overblijvende deel van de EU zijn de zorgelijke ontwikkelingen aan de oostkant van de Europese Unie. Hier staat in een aantal landen, Polen en Hongarije voorop, de rechtsstaat in toenemende mate onder druk.

In zijn openhartige vraaggesprek met NRC sprak minister Halbe Zijlstra (Buitenlandse Zaken, VVD) hierover dinsdag waarschuwende en onheilspellende woorden. Volgens hem tast het gedrag van de voormalige Oostblok-landen „de fundamenten van de samenwerking” aan en kan dit alleen maar leiden tot „het uiteenvallen van de Europese Unie”. Hiermee heeft Zijlstra de toon gezet voor een ongetwijfeld heftig, zo niet verscheurend debat dat de Unie de komende tijd in zijn greep kan houden.

Zijlstra’s opmerkingen komen nadat vlak voor Kerst de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Unie, besloot de zwaarst mogelijke procedure tegen Polen in te zetten. In het qua inwonertal zesde land van de EU, sinds 2004 lid van het samenwerkingsverband, worden basale regels die een rechtsstaat moeten garanderen al enkele jaren stelselmatig aangetast. Laatste trieste voorbeeld is het besluit van een meerderheid van het Poolse parlement om de rechterlijke macht aan banden te leggen. Het parlement krijgt een beslissende rol in de benoeming van rechters. Hiermee wordt het voor de Europese Unie geldende principe van de trias politica met voeten getreden.

Het is dan ook volkomen terecht dat de Europese Commissie voor het eerst in de geschiedenis van de Europese Unie artikel 7 van het Europees Verdrag in werking wil stellen. Met deze ‘nucleaire optie’ kunnen regeringen van de afzonderlijke lidstaten van de Unie tot de conclusie komen dat in Polen de kernwaarden van de Unie „ernstig worden geschonden”. Deze vaststelling kan vervolgens leiden tot sancties, zoals het ontnemen van het stemrecht binnen de Unie aan Polen.

Of het zover zal komen valt te betwijfelen. De Hongaarse premier Orban die in zijn land ook al elementaire regels van de rechtsstaat tart, heeft reeds gedreigd eventuele maatregelen tegen Polen te zullen vetoën. Of het bij Hongarije blijft is ondertussen de vraag. Ook in landen als Roemenië en Bulgarije roeren de autoritaire krachten zich.

Het leidt tot toenemende spanning tussen de ‘oude’ EU en enkele Oost-Europese landen die vanaf 2004 toetraden. Een spanning die zich eerder ook al manifesteerde rond de gezamenlijke Europese migratie-afspraken waar Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije niet aan willen. Zij proberen hun verplichting af te kopen door gezamenlijk 35 miljoen euro te stoppen in projecten om in Libië een adequate grensbewaking tot stand te brengen. Premier Rutte noemde dit eerder deze maand in Brussel weinig diplomatiek „een schaamteloos verhaal”.

En nu is er dan Zijlstra met zijn vrees voor het einde van de huidige Europese Unie. Het is goed dat de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken het probleem heeft benoemd en tevens de grenzen heeft aangegeven. Duidelijk moet zijn dat met de kernwaarden van de Europese Unie niet valt te marchanderen. Het is niet voor niets een waardengemeenschap.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.