‘Al genoeg inzet voor schone lucht’

Uitspraak over Luchtkwaliteit Milieudefensie kreeg ongelijk in een rechtszaak over luchtkwaliteit. De regering doet genoeg, zegt de rechter.

Toen de maximumsnelheid in 2013 op veel wegen werd verhoogd brachten veel mensen bij wijze van protest hun lakens die ze weken buiten hadden laten hangen naar het Plein in Den Haag. Foto Martijn Beekman / ANP

Waarom CO2 wel aanpakken en NO2 niet? Die vraag hangt in de lucht, nu Milieudefensie een rechtszaak over luchtverontreiniging tegen de staat heeft verloren. Twee jaar geleden kreeg actiegroep Urgenda nog gelijk over het klimaat. Maar over luchtkwaliteit oordeelde de rechter woensdag dat de regering al genoeg doet om die te verbeteren.

Het vonnis in de bodemprocedure is een tegenslag voor Milieudefensie, dat afgelopen zomer alvast een kort geding aanspande. Dát werd een doorslaand succes. De organisatie kreeg toen op alle punten gelijk. Maar nu oordeelt de rechtbank Den Haag toch dat het de staat niet gaat dwingen om extra maatregelen – waar Milieudefensie om vroeg – uit te voeren.

Campagneleider Anne Knol is erg teleurgesteld. „Dit is slechter dan elke verwachting. Het is al lang bewezen dat mensen ziek worden door slechte luchtkwaliteit. Dit vonnis staat lijnrecht tegenover uitspraken van andere Europese rechters.” Omdat de rechter wel bevestigt dat in Nederland Europese luchtkwaliteitsnormen worden overschreden, én dat dit slecht is voor de gezondheid, overweegt Milieudefensie hoger beroep.

Het vonnis is opvallend, omdat de rechtbank in de Urgenda-zaak in 2015 heel anders oordeelde. Die zaak ging over broeikasgas CO2. In de uitspraak stond dat de staat meer maatregelen moest nemen om te zorgen dat Nederland in 2020 een kwart minder CO2 uitstoot dan in 1990. De plannen waren niet toereikend genoeg. Maar dit vonnis pakt anders uit.

Twee schadelijke stoffen

Eerst deze zaak. Het is Milieudefensie te doen om twee schadelijke stoffen. In Nederland hangt op meerdere plekken te veel stikstofdioxide (NO2) en fijnstof in de lucht. In het jaarlijkse meetrapport stelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) dat in een aantal drukke straten in binnensteden, vooral in Amsterdam en Rotterdam, de norm voor stikstofdioxide wordt overschreden. In gebieden met veel industrie en intensieve veehouderij zit te veel fijnstof in de lucht. Stikstofdioxide is schadelijk voor de longen.

Van fijnstof bleek deze week nog uit een grote Amerikaanse studie dat er geen veilige grenswaarde bestaat: ook van lage concentraties gaan mensen eerder dood.

Milieudefensie vond dat de aangevraagde bodemprocedure te lang op zich liet wachten en spande in september alvast een kort geding aan. Dat bleek een goede gok. Er moet zo snel mogelijk een luchtkwaliteitsplan komen dat ervoor zorgt dat de norm niet meer wordt overschreden, oordeelde de rechter toen. De rechter verbood de regering bovendien plannen uit te voeren die kunnen leiden tot het overschrijden van de normen. Dat betekende dat bouwprojecten of staluitbreidingen in gebieden waar de lucht te vies is, konden sneuvelen.

Toen kwam er alsnog een bodemprocedure. Daarin vroeg Milieudefensie weer om diezelfde maatregelen én nog meer. De lucht in Nederland zou niet alleen moeten voldoen aan de wettelijke Europese eisen, maar ook aan de strengere normen die de Wereldgezondheidsorganisatie gezond acht. Ook zou de regering een veiligheidsmarge moeten inbouwen. Deze rechter wees dat nu dus allemaal af.

Het vonnis – officieel een tussenvonnis – is ingewikkeld, omdat naast Milieudefensie ook tientallen individuen uit heel Nederland meededen. Die hebben allemaal in verschillende mate last van vieze lucht. De rechter verklaarde een deel van hen niet ontvankelijk, omdat die misschien ook naar de bestuursrechter kunnen stappen.

Ook vond de rechter dat de eisers niet hard konden maken dat iemand écht ziek was geworden van vieze lucht. Omgekeerde wereld, vindt Anne Knol van Milieudefensie: „Nee, je kunt niet weten of iemand rechtstreeks astma heeft gekregen van luchtvervuiling. Maar in onderzoeken is het verband keer op keer aangetoond.”

Volgens advocaat Phon van den Biesen die de zaak voor Milieudefensie deed negeert de rechtbank het feit dat de wet wordt overtreden. „De rechter is helemaal ingezoomd op de vraag of de staat wel voldoende doet om een einde aan de schending van de normen te maken. Maar de schending zelf is naar de achtergrond verdwenen. Het is de grote verdwijntruc in dit vonnis.” Hij snapt niet waarom Milieudefensie verloren heeft, terwijl Urgenda won.

Klimaatdoelen 2020

Die Urgenda-zaak, dus. De klimaatgroep betoogde in 2015 dat de regeringsplannen niet toereikend waren om de klimaatdoelen voor 2020 – een kwart CO2-reductie ten opzichte van 1990 – te halen. De rechter gaf Urgenda gelijk. Waarom de klimaatgroep destijds wel won en Milieudefensie niet, snapt Urgenda-directeur Marjan Minnesma ook niet. „De overheid heeft zelf ook heel vaak gezegd een kwart te willen reduceren. De rechter kon daar op varen. Misschien dat dit het verschil in onze zaak maakte.” De staat is wel in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak. Dat dient eind mei. Minnesma: „Maar in veel beleidsstukken van de overheid wordt nu al wel verwezen naar het vonnis. Je merkt dat ze het in hun achterhoofd hebben.”

Advocaat en bijzonder hoogleraar milieurecht Gerrit van der Veen vindt de uitspraak van woensdag „opvallend”. Urgenda had destijds uitgebreid betoogd waarom het beter was om sneller de klimaatdoelen te halen, zegt hij. Misschien had Milieudefensie ook uitgebreider haar zaak moeten uiteenzetten.

Maar tegelijk is dat ook „de boel een beetje omdraaien”. In de zaak van Milieudefensie gaat het immers over acute overtredingen van eenduidige milieu-eisen die wettelijk zijn vastgelegd. De Urgendazaak ging daarentegen over minder harde klimaatdoelen die in de toekomst wel of niet gehaald zullen worden. „Dat was veel softer. Toch oordeelt de rechter dat Milieudefensie maar duidelijker had moeten maken waarom verbetering van luchtkwaliteit nodig is en hoe dat dan moet. Dat is een hele strenge eis van de rechtbank.” Van der Veen is benieuwd hoe een hoger beroep zal uitpakken.

Correctie 28-12-2017: In een eerdere versie van dit artikel stond de naam van Phon van den Biesen verkeerd gespeld als Phon van der Biesen.

    • Carola Houtekamer