Klassiek in 2017: de ware liefde ontbrak tussen Gatti en zijn orkest

De beste kunst van 2017 Wat waren de beste klassieke opvoeringen van 2017 volgens de critici van NRC? Chef-dirigent Daniele Gatti van het Concertgebouworkest oogstte dit jaar in ieder geval weinig warmte.

Noem het liefde. Respect. Een promiscue huwelijk. Hoe dan ook: weinig is mysterieuzer dan de relatie tussen een chef-dirigent en een toporkest. Zíjn surplus zit immers niet in het stram controleren van radertjes die toch wel lopen, maar in de eigenheid die hij weet te geven aan het geheel – de één plus honderd (musici) is duizend-belevenis die van een echt goed concert zo’n intellectuele en emotionele knock-out kan maken.

Toen Daniele Gatti werd benoemd als de zevende chef-dirigent van het Concertgebouworkest, leidde dat internationaal tot verbaasd gemor. Waarom hij, nog onervaren op een post van deze orde, en niet een beproefde kandidaat als Andris Nelsons, Fabio Luisi of Kirill Petrenko? Maar Gatti had zich al bewezen in onder andere memorabele Mahlers, hij wilde dolgraag en bleek voor het merendeel van musici en management dus het goede antwoord op een prangende vraag: hoe bestendigen we na het vertrek van de zesde chef Mariss Jansons snel de internationale statuur van het orkest? Een orkest kan tijdelijk eindjes aan elkaar knopen met gastdirigenten, maar uiteindelijk hoort het publiek – zeker dat in China, Japan, Korea en de VS – een orkest toch het liefste spelen onder zijn ware stuurman: de chef-dirigent.

Wat is de de top 5 van klassiek in 2017 volgens de muziekcritici van NRC?

Inmiddels zijn we vijftien maanden verder, en 45 concerten. De vonk is nog geen vuur geworden, maar je kunt ook niet zeggen dat er sprake is van een mismatch. De tussenstand is eerder, nou ja, dubbelzinnig. Gatti is zeer intelligent (zijn fotografische geheugen is maar één kenmerk) en innemend in zijn enthousiasme. Maar hij is ook wisselvallig, zowel in zijn opvattingen als gemoedstoestanden, en zijn resultaten (en de reacties daarop) slaan als een pendule uit tussen geweldig en teleurstellend of bevreemdend. Het orkest, in topconditie, speelt technisch geweldig onder zijn leiding. Maar tegelijkertijd voel je dat hij niet altijd de warmte oogst die Jansons uit het orkest haalt, of Haitink.

Dirigent Daniele Gatti. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Waar scoort Gatti? Waar theater im Frage is. In Strauss’ opera Salome liet hij de puberale zinnen van de titelheldin broeien als een dreigende magmahaard. Zijn Falstaff: van zeldzame schwung en verfijning. Ook op zijn visie op Stravinsky’s Sacre du Printemps passen slechts superlatieven. En Gatti bloeit ook waar oog voor structuur vereist is, en waar uitersten werken. Bergs Vioolconcert raakte juist onder hem (met als tegenpool de spontaniteit van Janine Jansen) diep.

Waar scoort Gatti niet? Persoonlijke opvattingen zijn goed, maar een overdaad werkt averechts. Zo goten stroperige tempi Debussy’s faun lood in de schoenen en verschoot het Celloconcert in C van Haydn in zulke bizarre racetempi dat je afvroeg welke overweging daar ooit aan ten grondslag kan hebben gelegen.

Dus ware liefde? Not quite yet. Het was er even, toen Gatti masterclasses voor jonge dirigenten gaf. Vaderlijk gezag, aimabele bereidwilligheid en natuurlijke superioriteit gingen hand in hand; de euforie was breed gedragen.

Maar de onderstroom tussen publiek en Gatti én orkest en Gatti blijft in zekere zin afwachtend. Je vraagt je soms af wat er zou gebeuren als er een dirigent langskomt met wie er wel direct sprake is van felle vonken. Gatti’s contract loopt tot en met de zomer van 2020, en kan tussentijds worden verlengd. Het Concertgebouworkest heeft immers een traditie met langjarige chef-dirigenten. Maar het hoeft niet. Mischa Spel

Mischa Spel

1. De Nationale Opera - Salome. Door Kon. Concertgebouworkest o.l.v. Daniele Gatti. Gezien 9/6. Deze legendarische, bloederige en tijdloze Salome bood magistrale zang en het Concertgebouworkest op volle stoom: broeierig en gloeiend. Regisseur Ivo van Hove maakte van Strauss’ opera een tijdloos coming-of-ageverhaal, met sopraan Malin Byström als ideale, slechts ogenschijnlijk fragiele femme fatale met Wagner-stem. Lees de recensie: Nu al legendarische uitvoering opera ‘Salome’: tijdloos, bloederig en magistraal

Luister terug via NPO Radio 4.

2. Grigory Sokolov (piano). Recital met werken van Mozart en Beethoven. Gehoord: 7/5 Concertgebouw, Amsterdam. Je kunt geluk zoeken in reizen, spirituele trips of boeken. Of je beluistert de Russische meesterpianist Grigory Sokolov (66): een avontuur van en voor de geest. Lees de recensie: Sokolov is de hogepriester van eigenheid en evenwicht

Luistertip: Sokolovs Complete Recordings uit 2011, via amazon. 36,95 euro (10 cd-box).

3. 150 Psalms door Nederlands Kamerkoor, Choir of Trinity Wall Street, Tallis Scholars, Det Norske Solistkor. Gehoord: 1/9 Festival Oude Muziek, TivoliVredenburg Utrecht.

4. Maria en Nathalia Milstein, viool en piano: La sonate de Vinteuil. (19,99 euro, Mirare).

5. Dirigentenmasterclass door Concertgebouworkest en Daniele Gatti. 28/6, Concertgebouw Amsterdam.

Joep Stapel

1. Nederlands Kamerkoor - Rachmaninovs Vespers. Gehoord: 28/9, Sint Laurenskerk Alkmaar. Rachmaninovs Vespers (1915) is een meesterwerk, daar begint het mee: een symfonisch gedachte eredienst voor a-capellakoor. Het Nederlands Kamerkoor bracht de partituur zo fijnzinnig en geconcentreerd tot leven dat er een magische tijdloosheid ontstond. Nergens bombast, transparant zelfs in de machtigste fortissimo’s. Chef-dirigent Peter Dijkstra liet de zangers ademen als één lichaam: groots. Lees de recensie: Rachmaninovs ‘Vespers’ in stralende veelstemmigheid

Enkele delen zijn op YouTube te zien bij Vrije Geluiden.

2. Multiversum van Peter Eötvös door Kon. Concertgebouworkest. Gehoord: 20/10, Concertgebouw Amsterdam. Peter Eötvös dirigeerde zelf zijn nieuwe werk voor orkest, orgel én hammondorgel. Overdadig? Geenszins: Multiversum was een akoestische trip van betoverende klankschoonheid en majesteitelijke kalmte. Lees de recensie: ‘Multiversum’ van Eötvös is van ongehoorde schoonheid

3. Silbersee, Homo instrumentalis. Gezien: 21/9, Ruhrtriennale.

4. The secret diary of Nora Plain door Nora Fischer, Ragazze Quartet & Remco Menting. Gehoord: 10/11, November Music Den Bosch.

5. Abschied van Reinbert de Leeuw door Radio Fil. Orkest o.l.v. Edo de Waart. Gehoord: 21/1, ZaterdagMatinee.

Joep Christenhusz

1. Philippe Manoury - Kein Licht. Gehoord: 25/8, Gebläsehalle Duisburg. De meest beklijvende muziektheatervoorstelling kwam dit jaar van de Franse componist Philippe Manoury. Kein Licht, een ‘thinkspiel’ op de gelijknamige toneelstekst van Elfriede Jelinek, is een grotesk-absurdistische kritiek op de vernietigende kracht van onze moderne technologie. Uitstekende zang- en acteerprestaties, en een virtuoos gecomponeerde, caleidoscopische partituur. Lees de recensie: Hoogstaand muziektheater tijdens Ruhrtriënnale

2. Arthur en Lucas Jussen - Mantra. Gehoord: 24/6. De pianobroers gaven tijdens het Holland Festival een knetterende uitvoering van Karlheinz Stockhausens aartsmoeilijke Mantra. Lees de recensie: ‘Mantra’ door gebroeders Jussen is klapstuk van HF Proms

3. A Dog’s Heart van Alexander Raskatov bij De Nationale Opera.

4. György Kurtág - Complete works (cd-box), door Asko|Schönberg en het Groot Omroep Koor o.l.v. Reinbert de Leeuw.

5. Antonín Dvořák - Piano Quartets op. 23 & 87 (cd), Busch Trio en Miguel da Silva.

Joost Galema

1. Cappella Amsterdam - Passions & Lamentations. Gehoord: 17/3, Pieterskerk, Utrecht. „Ik heb je omheind en de stenen uit je weggehaald.” De weergaloze stemmen van Cappella Amsterdam veranderen woorden in gestalten, die ons liefhebben en geselen. Het koor kneedt onder dirigent Daniel Reuss het Woord tot muziek – het ideaal van Monteverdi – in de lamentaties en passies van De Wert, Gesualdo, Lang en Rihm.

2. Philippe Jaroussky - Bach. Gehoord: 25/1, Concertgebouw Amsterdam. Countertenor Philippe Jaroussky laat het doodsverlangen in de Bach-cantate Ich habe genug engelachtig ten hemel stijgen in Het Concertgebouw (en ook op cd).

3. Bernard Haitink - Concertgebouworkest, Debussy. Gehoord: 16/2, Concertgebouw Amsterdam.

4. Holland Baroque en de Chinese sheng-speler Wu Wei. Gehoord: 18/11, Toonzaal Den Bosch.

5. Pianist Ishay Shaer, violiste Liza Ferschtman en celliste Quirine Viersen - Tweede Pianotrio van Schubert. Gehoord: 18/2, Nieuwe Kerk Den Haag.