Het beste theater van 2017: de preek van The Nation

De beste kunst van 2017 Theater en cabaret waren in 2017 vol van politieke betrokkenheid. Vaak was het preken voor eigen parochie, maar dat is niet altijd verkeerd, schrijft Ron Rijghard. Zeker niet is als het gebeurt zoals in ‘The Nation’.

Theaterjaar 2017 grossierde in geëngageerde voorstellingen: cabaretiers en theatermakers namen stelling en toonden zich betrokken bij de wereld. Dat inspireert. Maar vroeg of laat gaat het dan altijd over het effect van deze vorm van kunst. In zijn zeer geslaagde verkiezingsconference De Stemming reflecteerde Freek de Jonge op dat idee: ‘De PVV bashen voor eigen parochie, lekker makkelijk.’ Hij kent het verwijt als geen ander.

Maar de uitdrukking ‘preken voor eigen parochie’ heeft ten onrechte een slechte naam. Het ‘uitdragen van een overtuiging voor een groep geestverwanten’ staat synoniem voor zinloosheid. Maar als dat ooit zo was, dan zeker niet in 2017. Publiek in het theater, de kerk waar goddelozen en godvruchtigen samenkomen, snakte naar troost, naar begrip, naar een sturend woord. En de theatrale ‘preek’ gaf die troost, in cabaret dat de opstand predikte en theater dat de verschillen in de samenleving trachtte te overbruggen.

De lijstjes: Theater, Cabaret en Musical & dans

Want 2017 was het jaar van demagoog Trump, het jaar dat Wilders vooropging in de peilingen, het jaar dat rechts en links genadeloos botsten op Twitter, het jaar dat onderwijzers om 1,4 miljard vroegen om de werkdruk te verminderen en de nieuwe regering dat bedrag met een verlaging van de dividendbelasting cadeau gaf aan grote bedrijven, het jaar van nieuwe aanslagen. In zo’n jaar is ieder empathisch woord welkom. In die botsing van opvattingen ben je blij met een uitgesproken gelijkgezinde.

Freek de Jonge hoefde in zijn verkiezingsconference De Stemming alleen maar op honende toon het A4’tje met het programma van de PVV letterlijk op te lezen, zinnetje voor zinnetje, om salvo’s van gelach los te maken. Dat lag niet alleen aan de geperfectioneerde wijze waarop Freek zijn stem de hoogte in laat schieten. Het publiek wilde instemmen. De lach werd een ritueel, waarin de mensen saamhorig hun onmacht over de gang van zaken van zich afwierpen. Hun ongemak werd uitgebannen, met de cabaretier als exorcist.

De Verleiders hoefden in hun theaterprogramma Stem Kwijt alleen maar te roepen dat het anders moest om de handen van het publiek op elkaar te krijgen. Hoe anders deed er niet toe. De ervaring van gedeelde waarden deed het publiek al gloeien. In 2018 gaat deze voorstelling door naar Carré: de theatertempel bij uitstek.

Bijziendheid van politici

Er waren veel cabaretiers en theatermakers die troost boden, als eerste hulp bij verwarring, angst en onmacht. Wat The Nation van Het Nationale Theater, geschreven en geregisseerd door Eric de Vroedt er zo bovenuit liet torenen, en zo onmisbaar maakte in 2017, is dat het op dat warme bedje van troost ook een intelligente exercitie bood dwars door de onderwerpen die het leven en de wereld in 2017 zo pijnlijk maakten: de kloof tussen moslims en andersdenkenden, het racisme, de hardhandigheid van de politie en bijziendheid van politici.

Dat laat zich illustreren aan de hand van twee van de zes hoofdpersonages in The Nation: de salafist (van Bosnische komaf) en de moeder (van Malinese komaf). De salafist die het wijkpreventieteam leidt, laat zich kennen in het woordje ‘vooralsnog’ als hij zegt niet van de shariapolitie te zijn: ‘Nee, de sharia geldt alleen in een vijftigtal islamitische landen, en daar zit Nederland vooralsnog niet bij.’ Zo wordt op subtiele wijze de mogelijk dubbele agenda van deze goedwillende buurtwerker blootgelegd door De Vroedt.

Zijn parmantige beheersing van het ambtelijk jargon maakt de salafist extra bedreigend. De Vroedt zet hem neer als een islamitische ‘mol’: uitvoerder van de niet ondenkbare complottheorie dat moslims de dwingelandij van de islam willen bereiken van binnenuit, via de weg van de democratie. Michel Houellebecq beschreef het proces schitterend in zijn satirische toekomstroman Onderworpen.

Maar na deze eerste indruk blijkt de salafist net zo goed een man die van zijn broertje houdt, die zijn moeder mist en die hevig verlangt naar het respect van zijn vader. Waar de associatie met IS en jihadist op de loer lag, zien we iemand die vatbaar is voor menselijke waarden, voor misschien wel de humanistische gevoelens die dat witte, geëngageerde publiek in de theaterzalen zo koestert. De Vroedt voert ons geleidelijk naar ontroering bij deze ogenschijnlijk steile fanaticus.

De moeder van wie het kind is verdwenen – de ontvoering die centraal staat in het plot van The Nation – is wanhopig. Où est mon petit garçon?, prevelt ze. Ze wil een wijnbar openen in een wijk waar veel moslims wonen, juist om moslima’s van de westerse vrijheid te laten proeven. Maar dat lijkt onmogelijk: een jongetje gooit een steen door de ruit. ‘Vindt een elfjarig jongetje dat een vrouw geen alcohol mag drinken en dus gestenigd moet worden?’, vraagt de vrouw die mishandelingen in haar geboorteland is ontvlucht. ‘Of wordt zo’n kind opgestookt?’

Beeld uit ‘The Nation’. Foto Sanne Peper

Maar na deze eerste indruk van dubbel slachtofferschap en morele moed blijkt de migrante allesbehalve zonder zonden. Ze sluit dubieuze verbondjes met rechtse politici, blijkt oneerlijk en bovenal een op zichzelf gerichte vrouw, die moeite heeft met warmte geven. Ze is een kind kwijt en ze heeft littekens op haar buik van martelingen, maar haar gedrag geeft te denken.

Kleur en geloof

De overige, witte personages zijn makkelijker herkenbaar: de agent, de commissaris, de adoptieouders, de politicus en de ondernemer. Types die we om ons heen zien en kennen van televisie. Maar De Vroedt plaatst ze in een turbulente wereld, waar hun gedrag schuurt en ze zich moeten redden te midden de mensen van andere komaf en uit een andere cultuur. The Nation maakt de geloofsovertuiging en de kleur van zijn personages een essentieel onderdeel van zijn verhaal: omdat kleur en geloof zo cruciaal zijn gemaakt, want zogenaamd bepalend voor je identiteit. In 2017 vragen mensen eerst naar je identiteit en dan naar je argument.

Bij dit alles voelt de voorstelling op een diep, primair niveau als het product van een geestverwant. De Vroedt zegt tegen zijn publiek: ik ben ook bang, kijk maar, ik zie wat er mis is. Maar ook, heel basaal: we kunnen het vreemde minder vreemd maken. Heb vertrouwen.

Wat The Nation ook bijzonder maakt, is dat het verhevigd realisme van de voorstelling wordt versterkt door het feit dat De Vroedt personages schreef met zijn acteurs al voor ogen: Vanja Rukavina, van Bosnische komaf en de zwarte actrice Romana Vrede. Dat helpt om iets los te maken bij de witte toeschouwer die in de vijf uur dat de voorstelling duurt gaat houden van Damir, die hooghartige salafist, en van Mariam, die onnavolgbare, emotionele vrouw. Misschien herkent hij iets van hen in de volgende moslim of de volgende zwarte vrouw die op zijn pad komt.

Terwijl samenzijn soms fictie lijkt, brengt fictie ons samen. Als parochie. En dus ga je als toeschouwer van The Nation verrijkt, getroost, en om het katholiek te zeggen, gezegend de zaal uit.

Theater

Ron Rijghard

1. Het Nationale Theater - The Nation. Theaterspektakel van Eric de Vroedt dat inhoudelijk en vormtechnisch helemaal van deze tijd is: de grote videoschermen, soundtrack, cliffhangers en snelle dialogen zorgen voor een Netflix-gevoel. De schurende vragen over de rol van de politie, politiek, media en islam maken het drama brandend actueel. Nog te zien in 2018. Lees de recensie: Eric de Vroedts ‘The Nation’ is de theatergebeurtenis van het jaar

2. Circus Treurdier - The Night of the problems. Opwindende mengeling van bloedmooie muziek, doorleefde en ernstige, morele passages en van de pot gerukte kolder. Lees de recensie: Circus Treurdier: oergeestig en opwindend

3. Saman Amini/ Likeminds - A seat at the table.

4. Mugmetdegoudentand - Gidsland.

5. De Warme Winkel - Requiem voor de Warme Winkel speelt de Warme Winkel.

Kester Freriks

1. Theater Utrecht - Hedda Gabler. Sobere, beklemmende Ibsen-voorstelling met een schitterende titelrol van Karina Smulders in de regie van Thibaud Delpeut. De positie van de vrouw in de late negentiende eeuw bezit nog steeds geldigheid voor nu. Lees de recensie: Stemmige en krachtige Hedda Gabler

2. Senf Theaterpartners - De Vader van Florian Zeller. Meesterlijk gespeelde ouderdomsverwarring van Hans Croiset in samenspel met Johanna ter Steege. Deze voorstelling komt terug op het repertoire. Lees het interview: ‘Ouderdom kan eng zijn’

3. Tg Stan - Poquelin II naar Molière.

4. Het Nationale Theater - The Nation.

5. Zeeland Nazomer Festival en Theater Zuidpool - Hiroshima mon amour.

Elisabeth Oosterling

1. Nasrdin Dchar - Dad. Na de monoloog Oumi over zijn moeder (2011) maakte Nasrdin Dchar dit jaar een voorstelling over zijn vader, die als gastarbeider naar Nederland kwam. Nu hij zelf vader wordt, kijkt Dchar kritisch naar een veranderende samenleving. Wil hij zijn kind hier eigenlijk wel zien opgroeien? Een rake monoloog die ontroert. Lees de recensie: ‘DAD’ van Nasrdin Dchar gaat ons allemaal aan

2. Firma MES - Rishi. In 2012 schoot een agent Rishi Chandrikasing dood, een ongewapende 17-jarige. Op basis van gesprekken met betrokkenen schreef Kees Roorda een huiveringwekkende reconstructie, waarin de schuldvraag onmogelijk te beantwoorden blijkt.

3. Mugmetdegoudentand: Gidsland.

4. Het Nationale Theater: The Nation.

5. Lia Rodrigues: Para que o céu não caia (For the sky not to fall).

Cabaret

Dick Zijp

1. Herman van Veen. Wat een energie en wat een vakmanschap. Het blijft een genot om Herman van Veen aan het werk te zien. Hij rent, springt, danst, zingt en musiceert op bijzonder hoog niveau. Zijn prachtige chansons wisselt hij af met clowneske slapstick en persoonlijke anekdotes. Nog te zien in 2018. Lees de recensie: Energiek en onnavolgbaar staat Herman van Veen in Carré

2. Sara Kroos - Zonder verdoving. Sara Kroos vindt de perfecte balans tussen grof en gevoelig in haar beste voorstelling tot nu toe, waarin ze openhartig over haar depressie vertelt. Nog t/m 31 mei. Lees de recensie: Sara Kroos maakt depressie op komische manier invoelbaar

3. Jan Beuving - Raaklijn.

4. Richard Groenendijk - Om alles.

5. Anne Neuteboom - Weg.

Ron Rijghard

1. Nathalie Baartman - Voest. Wonderschoon programma waarin Baartman op geestige en ontroerende wijze de nostalgie van de ‘hunkertukker’ verklaart en asielzoekers opzoekt. Haar talent ligt bij poëtische zinnetjes en zwierige liedjes, die mooi genoeg zijn om de Annie M.G. Schmidtprijs te winnen. Lees de recensie: Expressieve Baartman maakt genoeglijke grapjes

2. Sanne Wallis de Vries - Gut. Sanne Wallis de Vries zoekt licht waar het donker is, in overdonderende, zinderende voorstelling waarin droogkomische knallers en gekte een verfijnde balans vinden met ernst en diepgang. Lees de recensie: Sanne Wallis de Vries vraagt Wilders waar het pijn doet

3. Daniël Arends - De Afterparty.

4. Richard Groenendijk - Om alles.

5. Paulien Cornelisse - Om mij moverende redenen.

Musical en dans

Francine van der Wiel

1. Jonathon Young en Crystal Pite - Betroffenheit (Julidans). Wat doet ondraaglijk trauma met een mens? Schrijver/acteur Jonathon Young werd door verdriet vermorzeld na het verlies van zijn tienerdochter. Met een ijzersterke mix van tekst, dans en sinister variété deelt hij een mokerslag uit, om het publiek iets te laten meevoelen van zijn mentale staat na de catastrofe. Nieuw werk van Crystal Pite is in mei te zien bij Nederlands Dans Theater. Lees de recensie: Aangrijpend drama en een beetje ‘Grease’ tijdens festival Julidans

2. Stephen Shropshire - We are nowhere else but here. Waarin het kleine groots kan zijn: Shropshires ontroerende duet is een inventieve en veeleisende demonstratie van het hedendaagse duet, van de kunst van samenwerking in dans. Nog te zien: 24/1 (Heerlen), 24/2 (Den Haag), 15/3 (Nijmegen). Lees de recensie: De barre als een steun en martelwerktuig

3. Nederlands Dans Theater - Wir sagen uns Dunkles van Marco Goecke.

4. Het Nationale Ballet - Shostakovich Trilogy van Alexei Ratmansky.

5. Thron van Krisztina de Châtel (1984) en I/II/III/IIII van Kris Verdonck (2007). Samen op 5 omdat het hernemingen zijn.

Henk van Gelder

1. Was getekend, Annie M.G. Schmidt. Glansrol voor Simone Kleinsma als de schrijfster die door haar kritische zoon wordt ondervraagd over de vele dwarsverbanden tussen haar leven en haar werk. Origineel en spitsvondig vlechtwerk van rake speelscènes en goed gekozen liedjes, in een fantasievolle ode aan de schrijfster des vaderlands. Lees de recensie: Musical geslaagd eerbetoon aan de fantasie van Annie M.G. Schmidt

2. Fiddler on the roof. Thomas Acda als een overtuigende Tevje in een mooie reprise van de klassieke musical over een traditioneel Russisch-joods stadje van een eeuw geleden. Lees de recensie: Thomas Acda ontroert als Tevje in nieuwe Fiddler

3. The Bridges of Madison County

4. De Marathon

5. In bed met Dietrich en Piaf