Recensie

‘De ene hel voor de andere’

Documentaire ‘The Long Season’ neemt ons mee naar een van de opvangkampen voor de inmiddels meer dan negen miljoen gevluchte Syriërs.

Het leven gaat door in The Long Season, maar het is nooit meer gewoon.

Het leven in een vluchtelingenkamp is, zoals een van de hoofdpersonen in documentaire The Long Season zegt: de ene hel ingeruild voor de andere. Hoe bedrieglijk alledaags die hel kan zijn, maakt de film van Leonard Retel Helmrich en Ramia Suleiman ook duidelijk. Want dat weten we ook over de hel: het kan altijd erger, juist omdat mensen zo geneigd zijn tot normaliseren. The Long Season neemt ons mee naar een van de opvangkampen voor de inmiddels meer dan negen miljoen gevluchte Syriërs. Anderhalf miljoen strandden in Libanon. Zoals in Madjal Anjar in de Libanese Bekavallei.

Leonard Retel Helmrich werd bekend van zijn trilogie De stand van de zon, maan en sterren (2001-2010) over de veranderingen in Indonesië ten tijde van opkomende islamisering. Achteraf niet alleen door zijn vorm, maar ook door zijn inhoud visionair. Al gaat het bij Retel Helmrich vooral over de unieke vorm die hij voor zijn documentaires kiest. Over de problematiek van verdreven en gevluchte mensen zijn de afgelopen jaren tal van films gemaakt, die elk op hun eigen manier dichtbij mensen proberen te komen die wij als toeschouwers zelf zouden kunnen zijn als de geschiedenis een kwartslag was gedraaid.

Om zo wendbaar mogelijk te kunnen zijn in zijn observaties ontwikkelde Retel Helmrich de ‘single shot’- of ‘steady wing’-camera die hem nog beter in staat stelt om lange takes te draaien dan de vanaf de schouder gehanteerde camera of de gebruikelijke ‘steadycam’ (waarbij de camera aan het lichaam van de cameraman bevestigd is en de beelden minder ‘schokkerig’ zijn). Ze gaan van veraf naar dichtbij, dansen om zijn onderwerpen heen, met een dynamisch en vloeiend effect. Van de kip die op een vuilnishoopje scharrelt tot het mes dat hem de kop afhakt. Dat is meer dan een effect natuurlijk. Want het creëert een vorm van nabijheid die intiem maar nooit voyeuristisch is.

Nooit meer gewoon

Natuurlijk ontkomt de film niet aan beelden die we uit andere films over deze nieuwe volksverhuizingen kennen: geïmproviseerde tenten, huisjes, moestuintjes, schooltjes. Het leven gaat door. Maar het leven is nooit meer gewoon, ondanks al die alledaagse herkenbare beelden van vooral vrouwen die de boel runnen: mensen zitten te dicht op elkaar, het wachten zorgt voor stress en collectieve depressie. Ontheemding heeft niet zoveel te maken met wat je achterliet, blijkt uit de observaties van de film, maar met het gebrek aan perspectief, horizon, toekomst.

De camera is erbij als de mannen hun frustratie uiten, terug proberen te keren naar Raqqa. Natuurlijk kan iedereen op een vierkante meter overleven. De mens is elastisch. Zolang er meel en water zijn zullen nijvere vrouwenhanden brood bakken. Zolang er kinderen zijn zullen er onderwijzeressen als Maria zijn die geïmproviseerde schooltjes inrichten. Maar er is maar dít nodig om hun kinderspel te laten exploderen. Het trauma sluimert voortdurend onder het oppervlak. En zo navigeren film en camera voortdurend tussen die twee spanningsvelden: van veerkracht en frustratie.

Naarmate we langer in het kamp doorbrengen zoomt Retel Helmrich net als in zijn Zon, maan, sterren-films in op een enkele familie om het grote verhaal via het kleine te vertellen. Abu Hussein heeft te stellen met zijn zwangere echtgenote Yisra, maar is toch vastbesloten een tweede vrouw naar het kamp te halen. Terwijl zijn zoon denkt dat het vinden van een eigen huwelijkspartner een uitweg uit zijn uitzichtloze situatie is. Dat zijn ook de momenten waarop niets uit het gewone leven – geboorte, liefde, dood – gewoon blijkt. Alles is sluimerende vulkaan.

    • Dana Linssen