Politiek geweld ter verdediging van de staat mag nu in Turkije

Immuniteit in Turkije

President Erdogan neemt het op voor een ieder die de staat behoedt voor een coup. Ook toekomstig politiek geweld wordt gerechtvaardigd, vrezen tegenstanders.

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan, eerder deze maand . Foto Sedat Suna/EPA

President Erdogan heeft voor grote ophef gezorgd met een decreet dat immuniteit verleent aan burgers die misdaden begaan om de staat te beschermen tegen een coup. Niet alleen oppositiepartijen maar ook een breed scala aan maatschappelijke organisaties hebben de regering opgeroepen het decreet te herzien. Ze vrezen dat het juridische dekking geeft aan politiek geweld.

Het decreet, dat zondag werd gepubliceerd in de Turkse staatskrant, behandelt een groot aantal onderwerpen. Met name twee artikelen zijn controversieel. Het eerste bepaalt dat verdachten die zijn aangeklaagd wegens terrorisme voortaan Guantánamo-achtige overalls moeten dragen in de rechtszaal. Aangezien terrorisme een breed begrip is in Turkije, zal dit bijvoorbeeld ook gelden voor schrijvers en journalisten die terechtstaan wegens terreurpropaganda.

Immuniteit

Maar het meest omstreden is een artikel dat immuniteit verleent aan „mensen die in actie kwamen om de couppoging van 15 juli [2016 – red.] te voorkomen, evenals acties die een daarvan een voortzetting zijn”.

Vooral die laatste toevoeging heeft tot grote bezorgdheid geleid. Want Erdogan en andere leden van de regerende AK-partij beschuldigen tegenstanders er geregeld van de coup te willen voortzetten. Dit gebeurde bijvoorbeeld met de directeur van Amnesty International in Turkije, die samen met andere mensenrechtenactivisten werd opgepakt tijdens een training in Istanbul.

De oppositie heeft het decreet unaniem veroordeeld. „Waar vind je een decreet als dit?”, zei Bülent Tezcan, vice-voorzitter van de sociaal-democratische CHP. „In fascistische, door militairen bestuurde landen waar de staat burgers probeert af te schrikken met behulp van paramilitaire groepen. Dit maakt de weg vrij voor de oprichting van gewapende bendes door de regering.”

Vage formulering

De vice-voorzitters van de pro-Koerdische HDP stelden dat het decreet bedoeld is om betogingen of andere vormen van oppositie met geweld de kop in te drukken. En Meral Aksener, de leider van de nieuwe nationalistische IYI Parti, waarschuwde op Twitter zelfs voor een burgeroorlog. „Burgers het recht geven om wapens te gebruiken, onder het voorwendsel van verdediging tegen een couppoging, duwt het land richting een burgeroorlog.”

Vooral de brede, vage formulering van het decreet heeft tot bezorgdheid geleid. En niet alleen bij de oppositie. „Wie gaat bepalen welke acties een voorzetting vormen van de couppoging van 15 juli”, zei Metin Feyzioglu, het hoofd van de Turkse orde van advocaten, in een video op Facebook waarin hij Erdogan opriep de clausule te herzien.

De directeur van de grootste werkgeversorganisatie sloot zich aan bij deze oproep, evenals oud-president Abdullah Gül. Hij zei dat de formulering van het decreet „ongepast is voor juridische taal en verontrustend is vanuit het oogpunt van de rechtsstaat”. Het is ongebruikelijk dat Gül kritiek heeft op het beleid van zijn oude vriend Erdogan, met wie hij aan de wieg stond van de AK-partij.

De kritiek werd zo breed gedeeld dat de AKP zich maandag genoodzaakt voelde om te reageren. Een woordvoerder van de partij verklaarde dat het decreet alleen van toepassing is op de gebeurtenissen van 15 en 16 juli vorig jaar. Maar hij gaf toe dat het niet zo is geformuleerd.

Paramilitarisering

Het decreet sluit aan bij de toenemende paramilitarisering van de Turkse staat. De Amerikaanse denktank Project on Middle East Democracy publiceerde vorige week een rapport waarin wordt beschreven hoe Erdogan een informeel netwerk van gewapende groepen heeft opgebouwd die alleen loyaal zijn aan hem. Het gaat om beveiligingsbedrijven, nationalistische organisaties zoals de Grijze Wolven, en het militante deel van de AKP-achterban die tijdens de coup de straat op ging.

„Erdoğan gebruikt bestaande elementen van het Turkse nationalisme als wapen in een nieuwe cultuur van massamobilisatie”, aldus het rapport. „In het verleden waren populaire bijeenkomsten alleen bedoeld om loyaliteit aan de staat te benadrukken; tegenwoordig wordt massamobilisatie gezien als gelijkwaardig, of zelfs superieur, aan staatsmacht. Het is een krachtig wapen, maar het risico is groot dat het wordt ingezet tegen vreedzame oppositie of simpelweg uit de hand loopt in breder geweld.”