Halbe Zijlstra, vorige week in het Vredespaleis in Den Haag, waar hij VN-secretaris-generaal António Guterres ontving, aan de vooravond van het Nederlandse lidmaatschap van de Veiligheidsraad.

Foto David van Dam

Halbe Zijlstra is bang dat Europese Unie uiteenvalt

Interview Sommige lidstaten in Oost-Europa tasten fundamenten van de samenwerking aan, zegt minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra.

Het gebouw waarin Halbe Zijlstra sinds kort werkt, won onlangs een architectuurprijs. „Maar of er ook mensen in kunnen werken”, zegt hij met enig sarcasme, „heeft daarbij blijkbaar geen rol gespeeld.” Sinds het ministerie van Buitenlandse Zaken eerder dit jaar verhuisde naar een kantoorgebouw naast Den Haag Centraal, regent het klachten onder de ambtenaren. Er zijn veel te weinig werkplekken, waardoor elke ochtend een legertje diplomaten teleurgesteld het gebouw verlaat: terug naar huis. „Er zijn ’s ochtends twee werkstromen: erin en eruit. Iedereen snapt dat dat niet kan.”

En dan is er nog het overmatige gebruik van de kleur zwart in het gebouw – ook niet heel opwekkend. Vlak voor Kerst nam Zijlstra (48) demonstratief een verfroller ter hand om een muur te witten.

Hij heeft de toestanden op zijn ministerie al aan de orde gesteld in de ministerraad. „Onze werknemers moeten fatsoenlijk hun werk kunnen doen.” Het nieuwe gebouw heeft ook negatieve gevolgen voor de representatie van Nederland in het buitenland, zegt Zijlstra. „Je moet voor de grap eens via de vip-ingang het ministerie binnenkomen. De helft van de tijd ruikt het daar naar riool. En vervolgens moet je in een lift waarvan de bedrading uit het plafond hangt. Alle belangrijke gasten komen daar langs!”

Vijf jaar was Halbe Zijlstra VVD-fractievoorzitter, sinds twee maanden is hij minister van Buitenlandse Zaken. Hij krijgt meteen een belangrijke klus: vanaf 1 januari is Nederland lid van de VN-Veiligheidsraad, voor het eerst in zeventien jaar. Vorige week was Zijlstra al in New York om kennis te maken met de VN en even glunderend plaats te nemen in de aanstaande Nederlandse zetel.

Makkelijk gaat het niet worden, zegt Zijlstra. „De Veiligheidsraad is diep verdeeld. Als de VS voor zijn, is Rusland tegen, en vice versa.” Nederland heeft, zoals elk tijdelijk lid, een lijstje met prioriteiten opgesteld, zoals de berechting van voormalige IS-strijders. Maar het zou zomaar kunnen dat Zijlstra niet aan die Nederlandse agenda toekomt, omdat er ergens in de wereld een groot conflict uitbreekt. Bijvoorbeeld tussen de VS en Noord-Korea. „Er zijn helaas iets te veel mensen, zowel in Noord-Korea als de VS, die militaire actie een optie vinden. En dan heb je nog het conflict tussen Saoedi-Arabië en Iran. Dat kan ook zomaar ontvlammen in een echte oorlog.”

Het valt veel mensen op in Den Haag: Halbe Zijlstra heeft een transformatie ondergaan. Van een wat hoekige, vermoeid ogende VVD-fractievoorzitter veranderde hij in een opgewekte, lachende minister.

Is de nieuwe functie zo leuk of was uw oude baan zo vreselijk?

„Ik ben blij met m’n nieuwe baan, maar om eerlijk te zijn was ik in mijn vorige functie ook wel aan het einde van mijn vreugde. Als fractievoorzitter van de grootste partij komt álles op je bordje. Je moet alle ellende in de partij oplossen, want de partijleider is premier en die moet je uit de wind houden. Dat kost heel veel energie, het is een continue belasting. Het ging elke dag door, elke minuut. Mijn vrouw en zoontje werden gek van die telefoon die steeds maar ging. Op een gegeven moment was ik m’n telefoon kwijt, had m’n zoontje die verstopt. Hij vond het wel even genoeg.”

Zijn ze thuis dan wel blij dat u minister van Buitenlandse Zaken bent? U bent nu voortdurend weg.

„Veel mensen zeiden tegen m’n vrouw: poeh, Buitenlandse Zaken, dan zul je hem wel nooit meer zien. Maar het was juist m’n vrouw die tegen me zei: doen! Dan ben je weg uit de inner circle van de afgelopen jaren en word je niet gebeld voor de zoveelste crisis in het kabinet of de partij. Als ik nu thuis ben, heb ik echt tijd voor m’n gezin. Mijn agenda is afgebakend, dat geeft veel meer rust.”

Velen waren verrast dat u opdook op Buitenlandse Zaken. Uzelf ook?

„Nou… ja en nee. Ik ben altijd internationaal georiënteerd geweest, ook als fractievoorzitter. Maar het was niet de opzet. Bij de VVD hadden we Jeanine Hennis op het oog voor Buitenlandse Zaken, en mijzelf voor Sociale Zaken. Toen Jeanine aftrad als minister van Defensie vanwege het dodelijke mortierongeluk in Mali, kwam Buitenlandse Zaken op de markt. En toen was de keuze snel gemaakt.”

Heeft u zich geërgerd aan al die mensen op sociale media die u ongeschikt achtten als minister van Buitenlandse Zaken?

„Ik heb geleerd zulke dingen van me af te laten glijden. Het is lastiger voor m’n familie. Mijn vrouw, m’n ouders. Mijn zoontje is negen, die heeft de leeftijd dat hij het beseft als er iets over papa gezegd wordt.”

Zo blij als de mens Halbe Zijlstra door het leven gaat, zo pessimistisch is minister Zijlstra over zijn werkterrein. „Het gaat heel goed met Nederland, maar heel slecht met de wereld”, luidt zijn adagium. Steeds meer landen, zegt hij, „trekken zich terug achter de dijken”. De samenwerking in multilaterale organisaties als de VN en de EU zit volgens Zijlstra „in een negatieve spiraal”, landen denken steeds meer alleen aan het eigen belang. „Ik wil die spiraal doorbreken want het is de grootste bedreiging die er is.”

Misschien wel de grootste ontwrichter: de America first-politiek van Donald Trump. „Na de Tweede Wereldoorlog is Amerika nog nooit zo isolationistisch geweest. Daardoor vallen gaten, die worden opgevuld door landen als Rusland, Iran en Saoedi-Arabië. Uiteindelijk ondergraaft dat de Amerikaanse positie in de wereld. Dat is een probleem voor ons als bondgenoot.”

Wanneer is die achteruitgang ingezet?

„Niet met Trump, het was al gaande. Eigenlijk heeft Obama het buitenlandbeleid een beetje laten lopen. De opstelling van de Russen is kwajongensachtig geworden. Die kijken waar zand in de raderen gegooid kan worden. Ze hebben Abchazië en Zuid-Ossetië geannexeerd, dat hebben we laten passeren. We zijn nu alerter maar de afwezige opstelling van Amerika geeft het een extra dimensie.”

Denkt u weleens aan 1914?

„Als je het huidige tijdsgewricht spiegelt met een eeuw geleden zie je wel dat er een zorgwekkend aantal overeenkomsten is.”

Heeft u het boek Sleepwalkers gelezen, over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog?

„Ja. Daar werd ik niet geruster door. Het kan uit de hand lopen. Met deze multilaterale achteruitgang krijg je nog sterker dat landen zoals Noord-Korea denken dat zij zichzelf moeten verdedigen. En dan gaan ze kijken hoe zij een kernwapen in elkaar moeten sleutelen. Voor je het weet gaat ergens iemand echt op een knop drukken.”

Sinds u minister bent, zien we een andere Halbe Zijlstra. Niet meer de VVD-rouwdouwer, maar een genuanceerde bewindspersoon die luistert naar alle partijen. Waar komt dat ineens vandaan?

„Achter de schermen was ik de afgelopen jaren al voortdurend op zoek naar compromissen. Conflicten wegpraten met Lodewijk Asscher van de PvdA, de constructieve oppositiepartijen binnenboord houden. Maar voor het oog van de natie moest ik de VVD-partijkleur verdedigen, door anderen met de botte bijl te lijf te gaan. Je wordt een soort Jekyll & Hide. De Zijlstra van achter de schermen krijgen we nu vaker te zien.”

Nog een verandering: u sprak laatst over Europa als ‘waardengemeenschap’. Dat zijn teksten die we niet eerder gehoord hebben van u.

„De waarden van Europa zijn voor mij het afgelopen jaar belangrijker geworden omdat ze ter discussie staan. Kijk wat er in Polen, Hongarije, Roemenië, maar ook in Bulgarije gebeurt. Zelfs in Kroatië dreigt het een beetje. In al die landen staan de rechtsstaat en de vrijheid van meningsuiting onder druk. Daarom steun ik eurocommissaris Timmermans, die nu de zwaarste strafprocedure heeft ingezet tegen Polen, waar de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in het geding is.”

„Zonder rechtsstaat heb je geen democratie en geen vrije markt. Als bedrijven niet weten of ze hun recht kunnen halen als er een concept van ze gejat wordt, gaan ze in zo’n land niet investeren. Dan kun je de interne markt niet overeind houden. Als je toelaat dat landen zich niet aan de basisregels van de EU houden, kan dat maar op één manier eindigen: de EU valt uit elkaar. Dan gaan andere landen ook zeggen: wij houden ons niet meer aan de afspraken. Dat is een bedreiging voor de EU. Hiermee kom je aan de fundamenten van de samenwerking.”

Hongarije heeft al laten weten: wij vetoën sancties tegen Polen. Dan kan de EU toch niets beginnen?

„Die strafprocedure is er niet voor niets. Je zult een oplossing moeten vinden. Polen en Hongarije en Roemenië zijn allemaal netto-ontvanger in de EU. Als die landen zich niet aan de afspraken houden, gaat ook de Nederlandse burger zeggen: ja, ho eens even, wij zijn netto-betaler. Waarom zouden wij nog voor al die Europese fondsen betalen? Dat zijn hele giftige discussies, die niet in het belang zijn van die landen.”

U veroordeelde Trumps besluit Jeruzalem te erkennen als hoofdstad van Israël. Zijn we geen vrienden meer met Israël?

„We zijn vrienden met Israël én met de Palestijnse Autoriteit. We proberen allebei de kampen te begrijpen. Met zijn besluit verstoort Trump het evenwicht. Dan moet je ook zeggen: het is onverstandig en contraproductief. Ik zie niet hoe het eenzijdige besluit van Trump gaat bijdragen aan een versnelling van het vredesproces. Jeruzalem is een heilige plek voor drie geloven.”

In de zomer van 2016 zei u over – toen nog – presidentskandidaat Trump dat hij elke dag van standpunt wisselde. Vindt u hem nog steeds inconsistent?

„In de internationale politiek is voorspelbaarheid belangrijk. De Amerikanen zijn nog steeds heel voorspelbaar, maar er komen nog weleens onvoorspelbare uitspraken voorbij. Op een onderwerp als klimaat geven ze bijvoorbeeld nog steeds acte de présence, ook al hebben ze het Parijs-verdrag opgezegd. Je moet verschil maken tussen wat er on the ground gebeurt en wat er in 280 tekens op Twitter langskomt. Maar het is waar, Trumps uitspraken zijn niet genuanceerder geworden.”

Is Nederland assertief genoeg tegenover de Russische president Poetin?

„We moeten twee dingen doen. Niet alleen assertief zeggen wat niet goed is, maar we moeten ook een relatie onderhouden met ze. De sancties tegen Rusland kunnen niet worden opgeheven zolang de Minsk-akkoorden over Oekraïne niet worden nageleefd. Maar je hebt ook hele gebieden waarvoor geen sancties gelden, zoals contraterrorisme. En daar moet je toch gewoon in gesprek blijven met de Russen. Het is een belangrijk land dat overal zijn invloed heeft. Kijk naar het Midden-Oosten.”

Wat vindt u van Nederlandse politici die zeggen: we hebben niet zo’n moeite met Poetin, de vijand zit elders?

„Kijk, Rusland onder leiding van Poetin heeft gewoon de Krim geannexeerd. Er vallen nog elke dag doden in Oost- Oekraïne. Dat is gewoon een flagrante schending van internationaal recht. Of kijk hoe de Russen in Syrië huishouden. Daar gaan gewoon hele woonblokken plat! Van iemand die dat soort dingen doet, kun je toch niet met recht en rede zeggen dat het wel een toffe gozer is?”

PVV-leider Geert Wilders heeft aangekondigd dat hij naar Rusland gaat.

„Ik moet nog maar zien of hij gaat. Zelf ga ik in februari naar mijn collega Lavrov, maar dat is wat anders dan zeggen: die Poetin is wel een prima gozer. Neem Thierry Baudet die in een interview de connecties van Rusland met MH17 gewoon ontkent en gelooft dat Oekraïne een gevechtsvliegtuig had op de plek van de aanslag. Dat is echt desinformatie. Als je tegelijkertijd Poetin gaat verheerlijken omdat je een sterke leider zo fijn vindt, dan ben je echt een beetje de weg kwijt.”

Zijlstra doet er niet ingewikkeld over: hij is toe aan de kerstvakantie. Een afmattend jaar was het. Eerst een verkiezingscampagne, toen een kabinetsformatie van zeven maanden. Hij moest veel in zijn eentje doen, omdat VVD-medeonderhandelaar Mark Rutte verplichtingen had als premier.

Vlak na zijn beëdiging als minister waren de ouders van Halbe Zijlstra op de lokale televisie. Op de bank van hun huis in Oosterwolde, in het zuidoosten van Friesland, bekeken ze de ceremonie in Den Haag. Hoe ze hem erbij vonden staan op de foto? „Een beetje lullig”, zei zijn vader, een voormalige politierechercheur, met ontwapenende eerlijkheid. „We hebben hem er weleens beter bij zien staan.”

Zijn ouders, zegt Zijlstra, zijn „lekkere nuchtere Friezen”. Ze zijn trots op hun zoon, dat weet hij zeker, maar hardop zeggen doen ze dat niet zo snel. Als hij iets onhandigs doet, krijgt hij dat te horen. Zoals die keer dat hij bij Pauw zat, over Zwarte Piet. Ging niet goed: tv-presentator Sophie Hilbrand zette hem voor schut. Zijlstra: „Toen belden ze. ‘Waarom zat je daar’, vroegen ze. ‘Dat was toch helemaal niet verstandig?” En dan lachend: „Daar hadden ze wel gelijk in.”

Correctie (27 december 2017): Oosterwolde ligt in het zuidoosten van Friesland, niet in het zuidwesten, zoals hierboven eerder stond.