Foto Frank Ruiter

Asje van Dijk: ‘De fipronilcrisis was een storm in een glas water’

Burgemeester van Barneveld

Als in juli het fipronilschandaal uitbreekt, formeert Asje van Dijk een crisisteam. De oorzaak blijkt van binnenuit te komen.

Asje van Dijk (62), burgemeester van Barneveld, is iemand die het leven neemt zoals het komt. Tien jaar geleden kreeg hij na een hartoperatie zo’n nare ontsteking in zijn rechterbeen dat het moest worden afgezet, in zeven etappes, telkens een stukje hoger. Sindsdien loopt hij met een prothese. Maar klagen? Geen sprake van. En wat gebeurt er deze zomer? „Ik was met mijn vrouw aan het wandelen in Oostenrijk. Gleed ik uit. Niet eens zo hoog in de bergen dat ik met een helikopter moest worden teruggehaald. Gewoon bij het hotel. Maar de pen waarmee de prothese vastzit was wel gebroken.”

We zitten in de burgemeesterskamer van het gemeentehuis. Het is november, hij kan weer lopen. We praten over de fipronilcrisis, die ook zijn zomer beheerste. Eieren. Gif. Maar eerst hebben we het over zijn geloof, dat hem helpt tegenslagen van allerlei soort en maat te doorstaan.

Hij komt uit Rijssen, biblebelt. Zijn ouders (vader banketbakker, moeder huisvrouw) waren lid van de Gereformeerde Gemeente. Maar zeg je: zwaar, dan zegt hij: „Hoe bedoelt u? Dan vindt u de mensen in Barneveld zeker ook zwaar?” Waarna hij voorrekent dat de SGP met acht van de 31 zetels inderdaad de grootste raadsfractie is. Maar de progressieven hebben er zes.

Ik wist niet eens hoe ik het moest uitspreken. Fipro…nel? Fipro…nal?

Asje van Dijk

Fipronil dus. Een (verboden) wondermiddel tegen bloedluizen, een parasiet waar kippen veel last van hebben. Bloedluizen – eigenlijk mijten, ze hebben acht pootjes en geen zes – kruipen ’s nachts uit hun holletjes om de kippen te bijten en zich vol te zuigen met kippenbloed. Krijsende jeuk, bloedarmoede, bacteriën. Je kunt er van alles tegen doen – stoom, zeep, spiritus, chloor, slaolie, biodiesel – maar niets helpt langer dan een paar weken. En een professionele pluimveeboer heeft vaak wel 80.000 kippen.

Dat was het gat in de markt waar Martin van de B. uit Barneveld en Mathijs IJ. uit Nederhemert met hun bedrijf Chickfriend in waren gesprongen. Wat generaties pluimveeboeren niet gelukt was, lukte hun wel. Als zij langs geweest waren, bleven de bloedluizen wel zestig weken weg.

Familiebedrijven

Op woensdag 26 juli hoort Asje van Dijk ’s avonds op het NOS-Journaal dat tientallen eierbedrijven van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit voorlopig geen eieren mogen leveren, omdat er fipronil in de dooiers is gevonden. „Ik dacht: oei, wacht even, daar zouden wel eens Barneveldse bedrijven bij kunnen zijn.”

Op donderdag hoort hij dat er nog veel meer bedrijven op slot gaan. „Ik zeg tegen mijn gemeentesecretaris: Dick, dit gaat consequenties hebben.” Als de eieren niet verkocht mogen worden, dondert de hele keten in elkaar. Allemaal familiebedrijven, allemaal gezinnen die van de ene op de andere dag geen inkomsten meer hebben. Op vrijdag formeert hij een crisisteam. Op maandag spreekt hij met de omliggende gemeenten af dat hij de coördinatie doet.

Wist hij wat fipronil was? „Ik wist niet eens hoe ik het moest uitspreken. Fipro…nel? Fipro…nal? We hadden geen idee hoe het hier gekomen was. En de NVWA was één groot gesloten bolwerk. Daar kwam geen informatie uit.”

Dinsdag 1 augustus, ’s avonds laat hoort Asje van Dijk de plaatsvervangend inspecteur-generaal in Nieuwsuur zeggen dat de mensen maar even geen eieren moeten eten, want misschien is de besmetting ernstig. „Ik zeg tegen mijn vrouw: dit is de nekslag.” Geloofde hij de plaatsvervangend inspecteur-generaal niet? „Nee. De hoeveelheden die waren aangetroffen, het gevaar ervan… Het mag er niet in zitten, daar niet van, maar wetenschappers hadden al gezegd: je moet duizenden eieren eten voordat fipronil schadelijk is. Ik vond het een storm in een glas water.”

De weken erna bezocht hij de ene na de andere pluimveeboer en zag de stemming van vastberadenheid – we slaan ons erdoorheen – omslaan in wanhoop en verslagenheid. Niemand wist hoe je de fipronil weer uit de stallen kreeg. Nee, hij zag geen opstandigheid, zoals zestien jaar geleden, toen honderdduizenden koeien en varkens werden vernietigd wegens mond- en klauwzeer. In Kootwijkerbroek vochten boeren toen met Romeinen 13 in gedachten – een overheid die de handlanger van de Boze blijkt te zijn, hoeft niet langer te worden gehoorzaamd – een oorlog uit met de ruimers van het Rijk.

Een van de verschillen is dat de fipronilcrisis van binnenuit bleek te komen. Dat kwam voor Asje van Dijk niet echt als een verrassing. „Informeel wist ik al van de boeren dat ze hun stallen hadden laten behandelen door Chickfriend en dat hun methode erg goed werkte.” Hadden de boeren geen argwaan moeten hebben? „Dat begrijp ik niet. Hoe bedoelt u dat?” Dat het te mooi was om waar te zijn. „Een boer moet vragen of een middel is toegelaten. Als het antwoord ja luidt, en op de auto staat dat het bedrijf IKB-gecertificeerd is, dan moet hij daarop kunnen vertrouwen. De autoriteiten dienen te controleren.”

‘Chickfriend? Hardwerkende jongens’

Maar de jongens van Chickfriend wisten toch wel wat ze deden? „Ze zijn onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Het waren hardwerkende jongens die dachten dat ze iets nieuws gevonden hadden, in de overtuiging dat het niet verboden was.” Is Asje van Dijk ook bij hen op bezoek geweest? „Bij de Barnevelder en zijn gezin wel, ja, op hun schuiladres. Die andere jongen, die niet van hier is, verkeerde in het buitenland. Ik zag een aangeslagen man aan de keukentafel zitten, samen met zijn vrouw, diep gebukt onder een niet te torsen schuldgevoel. Ik zag geen fraudeur die de boel had bedonderd om snel rijk te worden.”

Lees ook de column van biochemicus Martijn Katan: Aanpak Fipronil-zaak was gooien van atoombom op mug

Nu het mooie van alles: de gemeenschapszin. De vele vrijwilligers die meededen aan de actie Boenen bij de Boeren, de ouderlingen en predikanten die bij de pluimveehouders op bezoek gingen. Als één lid lijdt, lijden alle leden mee. 1 Korinthe 12. Hoe zal dat gaan als Martin van de B. en Mathijs IJ. veroordeeld worden? De burgemeester: „Dan zullen ze hun rechtvaardige straf ontvangen en daarna zullen ze opnieuw mogen beginnen. Je bent hier niet voor je leven getekend.” Ook als ze wél met opzet de boel bedonderd hebben? „Als dat zou blijken…” De burgemeester wikt en weegt en zegt dan: „Daar loop ik niet op vooruit.”