Gespleten als nooit tevoren

Catalonië

De verkiezingen van deze week brachten een oplossing voor het Catalaanse separatisme nauwelijks dichterbij. Hoe staat de regio ervoor?

Wat heeft de Catalaanse onafhankelijkheidstrijd losgemaakt?

Catalonië was in 2017 wereldnieuws. ‘Madrid’ kon op 1 oktober een illegaal referendum niet voorkomen. De regio stevende in sneltreinvaart af op afscheiding van Spanje. Beelden van hard ingrijpende Spaanse agenten gingen de wereld over op de dag dat twee miljoen Catalanen voor onafhankelijkheid stemden.

Op 27 oktober verraste regiopresident Carles Puigdemont vriend en vijand toen hij opeens aan de leiding stond van de eenzijdig uitgeroepen republiek Catalonië. „Vrijheid!”, schreeuwden de separatisten. Het feest was echter van zo korte duur dat de Catalaanse vlag niet eens op het regeringsgebouw van Barcelona werd gehesen.

De regering van premier Mariano Rajoy maakte 28 oktober een einde aan de illegale republiek, plaatste de autonome regio onder curatele en schreef voor 21 december verkiezingen uit. Die resulteerden er slechts in dat de politieke tegenstellingen bleven bestaan. De separatisten behaalden opnieuw een zeer wankele meerderheid, die een nieuwe gooi naar onafhankelijk Catalonië onrealistisch maakt. Wat heeft die strijd allemaal losgemaakt? En hoe is de situatie nu?

1 De rust is weergekeerd in het dagelijks leven.

Dat was eigenlijk de voorbije weken al het geval. De voelbare spanning op straat heeft plaatsgemaakt voor een soort gelatenheid. Na het uitroepen van de republiek Catalonië op 27 oktober kreeg een vreemde sfeer Barcelona in de greep. De straten van de stad, weken achtereen stampvol separatisten, unionisten en toeristen, waren plotseling veel leger. Een groot deel van de independentistas bleef gedesoriënteerd achter. Waar hadden ze nu eigenlijk jaren voor gestreden?

Een paar keer kwamen groepen bijeen om de vrijlating te eisen van gevangen genomen politici als Oriol Junqueras, Joaquim Forn en Jordi Sànchez – in hun ogen politieke gevangenen – maar echt massale protesten bleven uit. Het Spaanse hooggerechtshof zal bepalen wie er wel of niet wordt vervolgd of vrijkomt.

Ook de unionisten raakten in kampen verdeeld en lieten zich niet meer op straat gelden. Na de verkiezingen van deze week zullen zij dat ook niet meer snel doen. Vele toeristen zochten voor de zekerheid een andere bestemming dan Barcelona. De Rambla is deze winter weer even een relatief rustige wandelboulevard.

2 Het geloof dat Catalonië daadwerkelijk snel onafhankelijk van Spanje zal worden is verdwenen.

De meeste separatisten zien in dat droom en werkelijkheid verder uit elkaar liggen dan verwacht. Alleen de radicaal linkse CUP, die 4 van de 135 zetels kreeg, zal in een rechte lijn voort willen gaan op weg naar een onafhankelijke republiek. De twee andere separatistische partijen, JxC en ERC, hebben hun lessen van het vastgelopen procès wel geleerd. Ook zij zien in dat de spanning in Catalonië in de eerste weken van oktober onverantwoord hoog was. Volgens verschillende analisten is de regio ontsnapt aan donkere scenario’s met doden en gewonden. Voor een daadwerkelijke afscheiding van Spanje is een veel groter mandaat van de Catalaanse kiezer nodig. Bovendien ontbreekt steun van andere Europese landen. De separatisten zullen een nieuwe, veel langere route moeten uitstippelen in de richting van zelfstandigheid.

3 De bevolking van Catalonië is totaal verdeeld. De harmonie zal niet zomaar kunnen worden hersteld.

Op de korte termijn zal dit zeker niet eenvoudig zijn. Toch is de situatie veel minder explosief dan voorheen in Baskenland waar de terreurbeweging ETA tevergeefs een gewapende strijd voor afscheiding voerde. In Baskenland is die roep grotendeels verstomd. Het Catalaanse separatisme maakte bij de tegenstanders sterke gevoelens van nationalisme los. Dit jaar waren voor het eerst talloze Spaanse vlaggen in de straten van Barcelona te zien. De unionisten zullen zich de mond niet snel meer laten snoeren en zijn nu een factor van betekenis. De Catalanen vormen niet langer één aparte natie, maar twee. Alleen als dat werkelijk onder ogen wordt gezien, zal de eenheid zich op de lange termijn kunnen herstellen. Wel zullen de Catalanen vanaf zaterdagmiddag 13.00 uur voor anderhalf uur één zijn – als FC Barcelona in Estadio Santiago Bernabéu aantreedt voor de clásico tegen Real Madrid.

4Het separatisme heeft de economie van Catalonië harde klappen toegebracht.

Meer dan drieduizend bedrijven bleken weinig geloof te hechten aan de rooskleurige voorstelling van zaken door de separatisten. Toen duidelijk werd dat een onafhankelijk Catalonië niet zou hoeven rekenen op de steun van de Europese Unie, werden hoofdkantoren massaal naar andere delen van Spanje verplaatst. Daarbij ging het vaak slechts om simpele administratieve handelingen, toch daalde het vertrouwen in de Catalaanse economie sterk. De buitenlandse investeringen daalden van juli tot september met 75 procent ten opzichte van vorig jaar. Het toerisme liep de afgelopen maanden met zo’n 30 procent terug. In de zomer van 2016 was de overvloed aan toeristen nog hét probleem in Barcelona.

5 De houdbaarheid van Catalaanse regiopresidenten wordt steeds korter.

Vanaf 1980 gold Jordi Pujol maar liefst 23 jaar als ‘de vader van Catalonië’. De voormalige regiopresident verspeelde echter veel goodwill toen bekend werd dat zijn familie 34 jaar de belasting had ontdoken. Artur Mas – van 2010 tot 2016 regiopresident – was anderhalf jaar geleden nog hét gezicht van de separatisten, maar moest zijn positie noodgedwongen afstaan aan Carles Puigdemont. En ook diens tijd als leider van Catalonië lijkt alweer voorbij. Puigdemont zal vanuit het buitenland moeten toezien wie zijn plaats zal innemen, want als hij één stap in Spanje zet wordt hij gearresteerd.

6 De regering van premier Mariano Rajoy zal een constructieve bijdrage moeten leveren om de verhoudingen met Catalonië te normaliseren.

Allereerst zal het Spaanse kabinet zo snel mogelijk het zogenoemde artikel 155 van tafel moeten halen, zodat een nieuwe regioregering de volledige autonomie over Catalonië terugkrijgt. Premier Mariano Rajoy heeft aangekondigd eerst met de winnaar van de verkiezingen – Inés Arrimadas van Ciudadanos – te gaan praten en staat verder open voor „een constructieve, open en realistische dialoog binnen de marges van de wet”. Dus praten of een referendum is nog steeds geen optie. Voorts gaan er binnen de nationale politiek steeds meer stemmen op om de nationale grondwet te moderniseren, waardoor regio’s meer zeggenschap zouden krijgen. Dat is een proces van lange adem, omdat daarvoor zowel in het parlement als in senaat een tweederde meerderheid nodig is.

    • Koen Greven