Uit De wachtkamer van Europa: 'Het waren afschuwelijke beelden'.

Illustratie Aimée de Jongh

Over de opvangkampen op Lesbos kan je wel tien strips maken

Journalistieke strips

Drie striptekenaars tekenden het leven van vluchtelingen in een opvangkamp op Lesbos, waar film en fotografie zijn verboden. „Ik had me niet gerealiseerd hoe ontwapenend tekenen werkt.”

Aimée de Jongh, Mei-Li Nieuwland en Judith Vanistendael, drie striptekenaars, reisden eerder dit jaar af naar Lesbos voor een journalistieke stripreportage over de situatie in twee vluchtelingenkampen op het Griekse eiland. Reguliere journalistiek wordt in die kampen grotendeels tegengewerkt. Film en fotografie zijn in het kamp Kara Tepe verboden. In kamp Moria worden journalisten in het geheel niet toegelaten. Uit de kampen komen alleen heimelijk gemaakte beelden.

Het drietal was een week lang dagelijks in Kara Tepe en maakte veel schetsen, die ze thuis uitwerkten. De Jongh en Nieuwland (beiden 29 jaar) publiceren hun strips zaterdag op de website van NRC. De reportage van de Vlaamse Vanistendael (43 jaar) stond in de krant De Standaard.

Lees hier de strip van Aimée de Jongh: De wachtkamer van Europa
Lees hier de strip van Mei-Li Nieuwland: Een dag in Kara Tepe

Wat bracht jullie ertoe om naar Lesbos te gaan?

De wachtkamer van Europa

De Jongh: „Een vriendin was er afgelopen zomer als vrijwilliger. De foto’s die ze op sociale media zette, kwamen bij mij hard binnen. Bovendien raakte het me dat de media bijna geen aandacht meer besteden aan de vluchtelingen die op Lesbos aankomen. Alsof het probleem is opgelost.

„De grootste groep mensen arriveerde in oktober 2015: toen kwamen er op de Griekse eilanden bijna 10.000 mensen per dag aan. Dat is al lang niet meer zo, gelukkig. Maar er komen elke dag nog tot wel 150 mensen in gammele rubberbootjes, en dat lijkt niemand nog te weten.

„Vluchtelingen staan liever niet op foto’s. Dat bezwaar kan een tekenaar omzeilen, terwijl een tekening toch dicht bij de waarheid komt. Bovendien kun je in detail de omstandigheden vastleggen, zoals de woningen van de vluchtelingen. En er is in strips ruimte voor dialoog, interviews, het verstrijken van tijd en het verbeelden van herinneringen.”

Hoe was het op Lesbos?

Een dag in Kara Tepe

Nieuwland: „Het voelde constant alsof we in twee werelden tegelijk waren. Aan de ene kant toeristen die met een rietje hun ijskoffie drinken, aan de andere kant vluchtelingen die met een verontschuldigende glimlach de verschrikkelijkste trauma’s met ons delen. Dat dubbele maakte me verontwaardigd en gaf focus: hier viel iets belangrijks te vertellen!”

De Jongh: „Het leven van een vluchteling op Lesbos bestaat vooral uit wachten. Het duurt soms wel een jaar voordat ze horen of ze in Griekenland mogen blijven, of teruggestuurd zullen worden naar Turkije.

„Het nadeel van tekenen is dat het zoveel tijd kost. We zijn twee maanden bezig geweest met het uitwerken van de reportages. Er is inmiddels veel veranderd. Wij waren er in oktober, toen het nog volop zomer was. De warme zon, de blauwe lucht, de volle terrasjes… Alles maakte het contrast met de mensen in de kampen alleen maar groter. „Nu nadert de winter, waar veel angst voor is. Vorig jaar waren de dunne zomertentjes van vluchtelingen in Moria volledig met sneeuw bedekt.”

Wat kon er niet in de strip?

Nieuwland: „We hadden wel tíén strips kunnen maken. Zo zat ik in het vliegtuig terug naast een ambtenaar van het Griekse ministerie van Buitenlandse Zaken, die onderdeel was van de ‘crisis management unit’. Haar diplomatieke analyse demonstreerde de complexiteit van de situatie. Uiteindelijk concludeerde ze met gepaste bezorgdheid: „If you put a person in a cage, it will become an animal”. Die zin resoneerde tijdens het tekenen.”

De Jongh: „Ik had me vooraf niet gerealiseerd hoe ontwapenend tekenen eigenlijk werkt. Als we ergens gingen zitten, kwamen er kindjes bij ons staan om te kijken wat we aan het maken waren. Ze vroegen dan in gebrekkig Engels of wij een portret van ze konden tekenen. Die portretjes zijn we de hele week blijven maken, ook met volwassenen. Dat is magisch. Tijdens het tekenen voelen de mensen zich op hun mooist. En ze krijgen één op één aandacht van een persoon, iets wat niet vaak gebeurt in hun dagelijks leven. Het heeft ook een paar mooie gesprekken opgeleverd die wij anders niet gevoerd konden hebben.”

Ik had het jongetje gezien

Uit: De wachtkamer van Europa: ‘Ik had het jongetje gezien…’ Illustratie Aimée de Jongh