Foto Andreas Terlaak

Jesse Klaver: ‘Ik wilde méér, ik wilde gróter’

Fractievoorzitter GroenLinks

Jesse Klaver boekte met GroenLinks de grootste verkiezingswinst ooit, maar hij ging niet regeren.

Woensdag 12 april, Stadhouderskamer, Den Haag

„Even voor elven schoof een bode me een briefje toe, zo’n geel memoblaadje. ‘Diederik ten Cate is hier. Wil even iets persoonlijks bespreken!’

„Oh my god, dacht ik. M’n kinderen!

„Ik excuseerde me stilletjes bij Kathalijne [Buitenweg, secondant van Klaver bij de kabinetsformatie, red.]. Diederik, mijn woordvoerder, stond op de gang en zei meteen dat er iets met mijn moeder was gebeurd. Ze was onwel geworden op haar werk en met spoed naar het ziekenhuis gebracht.

„Heel even was ik opgelucht – gelukkig niks met de kinderen. Bizar, maar dat is kennelijk wat er als jonge vader als eerste door je heen schiet. Het was dus m’n moeder. Ook dat was schrikken natuurlijk. Het bleek om een zware hersenbloeding te gaan, hoorde ik later die ochtend. Ik moest er onmiddellijk naar toe.

„Ik ben teruggegaan naar de formatietafel en vertelde wat de situatie was. Er was bij de anderen meteen alle begrip, en medeleven. Natuurlijk moest ik gaan. We waren die dag bezig met internationale veiligheid, dus Kathalijne en ik wisten dat Bram van Ojik het zo zou kunnen overnemen.

„De formatie werd een paar dagen stilgelegd, ook omdat het Paasweekend eraan kwam. Op dinsdag de 18de kwam ik terug aan tafel. Gek genoeg kon ik me goed concentreren. Ik sliep slecht, want ik bracht veel nachten door in het ziekenhuis naast m’n moeder. Maar bij de onderhandelingen was ik totaal niet afgeleid. Ik voelde me bijna schuldig dat ik niet vaker aan haar dacht, maar ik kan die zaken kennelijk gemakkelijk scheiden.”

Twee weken later overleed Marcella Saarloos-Klaver op 51-jarige leeftijd. De afscheidsdienst was op dinsdag 2 mei, een dag na Klavers verjaardag. Al sinds Jesse’s geboorte in 1986 was Marcella Klaver een alleenstaande moeder. Haar toenmalige vriend, een jonge Roosendaler van Marokkaanse afkomst, had het gezin abrupt verlaten. Jesse Klaver (31) is zonder hem opgegroeid. Hij woonde deels bij zijn grootouders.

Na weer een korte onderbreking gingen de formatiegesprekken op woensdag 3 mei verder. Klaver schoof aan. Hoewel intens verdrietig en in diepe rouw, heeft hij er geen moment over gedacht te stoppen. „Ik mis mama enorm. Ze was álles voor me. We hadden bijna dagelijks contact, ze leefde enorm met me mee en gaf altijd goede raad. Jolein, mijn vrouw, had haar meegenomen naar de verkiezingsavond op 15 maart. Dat was een verrassing. ‘Nu moet je oogsten, Jesse!’, had ze gezegd. Professioneel gezien waren dat haar laatste woorden. Het heeft me tijdens de formatie extra gemotiveerd om scherp te blijven.”

Vrijdag 13 januari, Concertgebouw De Vereeniging, Nijmegen

„Het torentje is niet het eindpunt van een politieke loopbaan, maar het begin van maatschappelijke verandering. Dat is waarom ik premier wil worden.” Op de eerste campagnebijeenkomst van het jaar – bij GroenLinks heel hip meetup genoemd – zei Jesse Klaver het echt: ik wil premier worden.

Het was op dat moment niet erg realistisch dat zijn partij de grootste zou worden. Weliswaar lag GroenLinks in de peilingen in de buurt van vier andere partijen (CDA, D66, PvdA en SP), Klaver was met 13 tot 15 zetels bij lange na niet zo populair als VVD en PVV, die boven de 25 noteerden. Toch maakte de toen nog 30-jarige Klaver op deze winterse dag welbewust aanspraak op het minister-presidentschap. Ruim 1.300 bezoekers juichten hem toe. Klaver wist dat er door andere partijen en journalisten om zou worden gegniffeld. „Een leider van GroenLinks die zegt dat hij premier wil worden”, sprak hij in zijn speech, „is misschien een tikkie ongebruikelijk. Maar onze hele campagne is ongebruikelijk. Mijn hele levensloop is ongebruikelijk. Als ik één ding heb geleerd, dan is het dat je je nooit en door niemand moet laten vertellen dat je iets niet kan.”

Zondag 5 maart, Theater Carré, Amsterdam

In het derde grote debat tussen lijsttrekkers is Jesse Klaver volgens de kijkers van RTL de grote winnaar, vóór D66-leider Alexander Pechtold en premier Mark Rutte.

Opvallend moment in dit Carré-debat was dat Klaver meeging in de stelling dat Nederland „zijn cultuur onvoldoende heeft beschermd”. Dat de rechts-conservatieve leiders dat onmiddellijk beamen ligt voor de hand, maar dat ook Klaver hier ‘ja’ op zei, verraste velen. Zijn reden is alleen een andere: „Wat Nederland is, is vrijheid, tolerantie en empathie. En dát staat op het spel.”

Klaver tijdens het Carré-debat over de Nederlandse cultuur.

Die analyse, legt Klaver later uit, komt voort uit woede. In januari was op Twitter een stroom berichten opgedoken waarin zijn identiteit in twijfel werd getrokken. Zijn half-Marokkaanse afkomst werd veroordeeld. Hij zou niet Jesse Feras Klaver heten maar als Yasser Feras geboren zijn en – zo was de suggestie – onderdeel zijn van een vijfde colonne moslims die de Westerse beschaving omver willen werpen.

Klaver was er „echt heel boos” over. „Ik zit wel de hele tijd te vertellen dat ik me nergens wat van aantrek, maar hier gold dat niet. Die belediging! Het raakte me diep, vooral ook omdat het iets zegt over hoe ver we met de samenleving zijn gekomen. Hoe naar mensen wordt gekeken die een buitenlandse achternaam hebben. Niet om wat ze doen of kunnen, maar: ‘het zal dus wel niet deugen’. Zó erg!”

Woensdag 15 maart, American Hotel, Amsterdam

„We zaten met het campagneteam in een suite aan het Leidseplein. Overdag een mooie laatste campagnedag gehad: flyeren voor het Centraal Station, wat interviews met buitenlandse tv-zenders. Rond zes uur hadden we met alle campagnemedewerkers een hapje gegeten in De Melkweg. Daar zou die avond ons feestje zijn. Het was geweldig! Emotioneel ook. Ik was supertrots op al die mensen. We hadden met z’n allen echt iets heel moois neergezet. Ik had een brok in m’n keel.

„Ik was ook óp. Gelukkig had ik nog even een tukje kunnen doen; ik was fysiek volledig uitgeput door de campagne.

„Al om half negen zat het kernteam bij mij in die hotelkamer voor de televisie. Ik kan dat niet: een half uur naar niks kijken. Pas om 21 uur zou de eerste uitslag komen. Dus ik nam nog maar eens m’n speech door.

„Pas om één minuut voor negen schoof ik aan. Het ging mis bij de NOS met de eerste exitpolls; die kwamen niet goed door. Maar goed, we zagen de PvdA enorm verliezen, de SP redelijk vlak en D66 wel fors winnen. Pas toen dacht ik: het komt goed. Nu komt die forse winst wel. Ik werd steeds rustiger.

„Toen kwamen wij in beeld: 16 zetels. Oké… 16 zetels. We waren niet supereuforisch. Ik had een dubbel gevoel: ja, het was de beste uitslag ooit. Wow! Maar tegelijkertijd… we hadden veel méér kunnen halen. Het potentieel was zoveel groter. Ik wilde méér, ik wilde gróter.

Jesse Klaver tijdens de uitslagavond van de verkiezingen. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

„We ging meteen rekenen, de verhoudingen links-rechts. Dat grote verlies van de PvdA. Shit! Alles wat wij voor ogen hadden met linkse combinaties viel die avond in duigen.” Later die avond zou GroenLinks nog iets zakken en kwam uiteindelijk uit op 14 Kamerzetels.

Maandag 12 juni, Catshuis, Den Haag: formatie geklapt

„De formatie is voor mij vooral leerzaam geweest, gewéldig leerzaam. En interessant. Het heeft me een inkijk gegeven in de wereld die ik wil veranderen. Ik had steeds het gevoel: het is drie tegen één. Zíj, het stevige motorblok en ik. Zij denken: ‘Zo doen we dit al jaren en GroenLinks mag nu een keertje meedoen’. Maar wel onder hún voorwaarden. Ontgroening was het niet, wel een wasstraat. Een sollicitatiegesprek waarbij ik moest tekenen bij het kruisje.

„Maar zo zat ik er dus niet in. Regeren was voor ons geen doel op zich. Wij gaan niet even een paar jaar op de toko passen. Onze hele campagne was er juist op gericht om iets te doorbreken, om het land te veranderen.

„Ik leerde een nieuw begrip: bestuurlijke realiteit. Ze zeiden, letterlijk: ‘Luister Jesse, we hebben allemaal dingen in de campagne gezegd, maar nu zijn we aan het formeren en moeten we rekening houden met de bestuurlijke realiteit. Dan moet je dingen loslaten.’

Ik leerde een nieuw begrip: bestuurlijke realiteit

Jesse Klaver

„Aha, dacht ik, zo werkt dat dus bij hen? Zij vonden het bijvoorbeeld raar dat ik het eigen risico echt wil afschaffen. Dat kán helemaal niet, zeiden ze dan. ‘Onbetaalbaar, slecht voor het stelsel en mag niet van Brussel.’ Natúúrlijk meen ik dat! Ik vond dat ze allemaal door de mand vielen.

„Ik heb me kwetsbaar gemaakt, door terug te komen naar de onderhandelingstafel. Door, na de tweede breuk, alle shit over me heen te krijgen. En ík heb me ingehouden om terug te slaan.

Lees ook: de reconstructie van de mislukte formatieonderhandelingen met GroenLinks.

„Ik weet dat ik er alles aan heb gedaan en duidelijke grenzen heb getrokken. Dus is het goed zo. Ik weet nu hoe moeilijk het een volgende keer zal zijn. Bondgenoten die je lijkt te hebben blijken helemaal geen bondgenoten te zijn.

Met D66 bijvoorbeeld hebben we het vorige kabinet gegrild over de vluchtelingendeals in Noord-Afrika. Wij trokken altijd samen op. Bij de formatie zei Pechtold ineens iets heel anders. En dan na afloop met spinnen en lekken proberen mij zwart te maken.”

Klaver over D66 tijdens de formatie: “Wij trokken altijd samen op. Bij de formatie zei Pechtold ineens iets heel anders.” Foto Jerry Lampen/ANP

Dezelfde Pechtold die in 2006 het politieke bedrijf in een interview „vuil en vunzig” noemde?

Klaver: „Nou, hij is goed geworden in alles wat hij er toen over zei. Ouderwetse, lelijke politiek die het vertrouwen van de mensen ondergraaft. Daar doe ik niet aan mee. Het is, hoop ik, een uitstervende manier van politiek bedrijven.”

Zondag 10 september, Roosendaal

Na het verlies van zijn moeder kwam de vraag vaker op: zou Jesse Klaver nu zijn vader niet eens willen leren kennen? Hij ging er nooit op in. „Ik wil dat op mijn eigen manier bepalen”, zei hij dan, „Op een zelf gekozen moment.”

Dat moment kwam in september. Toen besloot Klaver dat hij klaar was voor een ontmoeting met zijn nu 52-jaar oude vader die hij nooit had gezien. Hij had al een paar jaar sporadisch contact met diens dochter, zijn halfzusje dus. Via haar had Klavers vader zich na het overlijden van zijn moeder gemeld. Om te condoleren en te vragen of hij iets voor hem kon betekenen. Nu niet, reageerde Klaver. Maar deze zondag, vier maanden later, stapte hij wel in de auto naar het zuiden. In z’n eentje.

„We hadden ergens afgesproken waar we met z’n tweeën zouden zijn. Het was iets tussen hem en mij. Ik zat al een tijdje binnen toen ik hem binnen hoorde komen. Ik zag z’n silhouet en dacht: dat is míjn silhouet! Hij droeg een pet. We gaven elkaar een hand. Hij begon onmiddellijk te praten over de tijd rond mijn geboorte en waarom het zo was gegaan. Mijn eerste vraag van mijn kant was héél anders – en brak gelukkig het ijs: ‘Doe je pet eens af’, zei ik. ‘Ben je kaal?’ Dat is mijn grote angst, vroeg kaal worden.” Zijn vader bleek kalend te zijn.

Het gesprek duurde zo’n twee uur. In november volgde een tweede ontmoeting. Het contact verloopt prettig en fijn, zegt Klaver, maar hij realiseert zich dat hij met zijn vader nooit die band zal krijgen die hij met m’n moeder had. „We hebben geen gedeelde geschiedenis. Maar het is heel fijn. Ik weet nu wie mijn vader is!”

Woensdag 6 december, restaurant Fratelli, Den Haag

Het is negen maanden na de klinkende verkiezingswinst en een half jaar na het definitief stuklopen van de formatie. Jesse Klaver heeft aan de macht geroken – drie maanden sprak hij mee aan de onderhandelingstafel – maar het werd niks. Politiek gezien staat de man die premier had willen worden, met lege handen.

Bij een Italiaanse lunch met uitzicht op het torentje blikt Klaver terug op het jaar.

Hij erkent dat de eerste helft er anders uitzag dan de tweede, maar bestrijdt dat hij niet erg veel heeft bereikt. Hij zegt: „Als we de uitslag van 15 maart straks weten vast te houden bij de gemeenteraadsverkiezingen en een jaar later voor de Provinciale Staten, dan doen we het supergoed. We liggen op schema.”

Foto’s Andreas Terlaak

En die woorden van z’n moeder dan op de verkiezingsavond, over dat oogsten? „Ik weet dat zij dat niet per se voor dit jaar bedoelde. ‘Jij hebt de tijd, Jesse’, zei m’n moeder ook, ‘Je bent pas net begonnen.’”

Klaver zegt nog dagelijks fluitend naar het Binnenhof te fietsen. Hij is onveranderd optimistisch. „Bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen zal links een revival hebben. En GroenLinks is dan echt een hele grote partij geworden, misschien wel de grootste.”

En premier Klaver in het torentje? „Ja. Dat is wat we willen.”

    • Philip de Witt Wijnen