Foto Friso Keuris/ Hollandse Hoogte

‘Een tribunaal is er niet voor verzoening’

Fons Orie

Rechter Fons Orie kijkt terug op 24 jaar tribunaal. Boeken over Srebrenica las hij niet. „Ik wilde me niet laten beïnvloeden.” 

Rechter Fons Orie (70) heeft een tiental processen geleid, maar dat tegen de ‘slager van Srebrenica’ trok de meeste aandacht. Sinds november 2001 is de Nederlander rechter bij het Joegoslavië-tribunaal en vorige maand las hij het vonnis voor van de Bosnisch-Servische oud-generaal Ratko Mladic. In 2011 liet Orie hem al eens de rechtszaal uitzetten, omdat Mladic hem maar bleef interrumperen. Tijdens de uitspraak was het weer raak: Mladic vroeg een pauze, bleef drie kwartier weg omdat hij zich onwel zou voelen en begon bij terugkomst tegen de rechters te schreeuwen. Opnieuw werd hij verwijderd. Werd Orie daar zenuwachtig van? Nee, laat hij doorschemeren. „Ik was goed voorbereid. Ik heb van tevoren een aantal mogelijkheden onder ogen gezien, ook met betrekking tot gezondheidskwesties.” Mladic kreeg levenslang, onder andere voor de massamoord in Srebrenica.

Lees ook het verhaal van onze Balkan-correspondent Roelant Termote: de door het Joegoslavië-tribunaal veroordeelde oorlogsmisdadigers worden in eigen land als helden gezien.

Het vonnis biedt een ontluisterend beeld: moorden, martelingen, deportaties, verkrachtingen. Kon u daar al die jaren goed tegen?

„Als je een leven lang in het strafrecht hebt gewerkt, heb je veel gruwelijke dingen voorbij zien komen. Als advocaat ben ik in een jaar eens geconfronteerd met drie gevallen van doodslag in een gezin. Een moeder vraagt mij om haar ene zoon bij te staan die haar andere zoon heeft doodgeslagen. Een man vraagt mij om zijn broer bij te staan die hun beider moeder heeft gedood. In het Joegoslavië-tribunaal zijn de dimensies natuurlijk vele malen groter, maar ook hier geldt dat ik me niet moet laten meeslepen door emoties. Een chirurg die in tranen uitbarst als hij bloed ziet, had misschien geen chirurg moeten worden.”

„Mijn primaire taak is om klinisch analytisch te bezien wat aan feiten kan worden vastgesteld. Dat heb ik ook geleerd bij mijn verdediging van de heer Dusko Tadic [in 1995 de eerste verdachte die voor het Joegoslavië-tribunaal terechtstond, red.]. Daar kwam iemand die afschuwelijke verhalen vertelde over de misdaden van Tadic. Alleen bleek het allemaal verzonnen. Als ik mij als rechter laat meeslepen door de gruwelijkheden, vergeet ik misschien dat mijn eerste taak is om de feiten boven water te krijgen, de betrouwbaarheid van de getuigenissen te toetsen. En natuurlijk moet ik daarna, als het tot een bestraffing komt, rekening houden met gevolgen voor de slachtoffers.”

Rechter Fons Orie sprak het vonnis uit van de laatste grote verdachte van het tribunaal, Ratko Mladic. Foto Friso Keuris/ Hollandse Hoogte

Is het tribunaal een succes geweest?

„Een klus van 24 jaar is niet alleen een succesverhaal. Maar op een aantal punten is belangrijke winst geboekt. Een heleboel slachtoffers, maar niet alle, hebben kunnen zien dat er recht gesproken werd, dat daders ter verantwoording werden geroepen. Er is een eind gekomen aan de straffeloosheid. Mensen aan de top van de piramide, civiel of militair, kunnen niet langer zeggen: ‘Ik kan me alles permitteren, niemand doet me wat’. Natuurlijk zijn er nog grote lacunes, maar de vanzelfsprekendheid dat daders ongemoeid zullen worden gelaten, is weg.”

„Het tribunaal heeft verder sterk bijgedragen aan de vorming van internationale strafrechtspraak. Ook is er een hele reeks andere rechtbanken gekomen, zoals het Rwanda-tribunaal, het Oost-Timor-tribunaal en het Cambodja-tribunaal. Het belangrijkst is natuurlijk de oprichting van het Internationaal Strafhof.”

Het bereiken van verzoening is niet gelukt.

„Misschien is het strafrecht niet het beste vehikel om verzoening te bereiken, of genoegdoening voor de slachtoffers. Dat geldt niet alleen voor het Joegoslavië-tribunaal. Zou vader Vaatstra nu het idee hebben dat hij verzoend is door de veroordeling van de man die zijn dochter heeft gedood? Natuurlijk wil je dat de dader wordt bestraft, maar het geeft uiteindelijk maar beperkte troost voor de slachtoffers. Net zo goed is het een illusie te denken dat strafrecht kan zorgen dat mensen in de toekomst geen oorlogsmisdaden meer plegen.”

Vindt u het Internationaal Strafhof een verbetering?

„De jurisdictie van het Strafhof is in principe universeel. In dat opzicht is het een stap verder dan de andere tribunalen. Maar het prettige van het Joegoslavië-tribunaal was dat het werd opgericht door de Veiligheidsraad. Alle staten moesten meewerken. Nadeel van het Strafhof is dat een heleboel grote staten, zoals de VS, China, Rusland en Israël, zich er niet aan hebben verbonden.”

Tijdens de ceremonie ter afsluiting van het Joegoslavië-tribunaal bracht Fons Orie het oratorium Solomon van Händel ten gehore (vanaf 36.50 uur):

Het Strafhof staat machteloos bij de bloedigste conflicten op dit moment: Syrië, Jemen, Myanmar.

„Ja, dat is zeker een onvolkomenheid. Maar laten we niet vergeten: 25 jaar geleden dacht niemand dat er überhaupt nog internationale strafrechtspleging zou komen na de militaire tribunalen van Tokio en Neurenberg. Het werd vaak afgedaan als wishful thinking. Dat is wel veranderd. We moeten nu goed passen op wat we hebben en kijken of er in de toekomst mogelijkheden komen de rechtspleging uit te breiden.”

Als advocaat van Tadic vocht u het bestaansrecht van het tribunaal aan. Zes jaar later werd u er rechter. Is dat niet gek?

„Nee. Ik hield een juridisch betoog waarin ik me afvroeg of de Veiligheidsraad wel bevoegd was om een rechtbank op te richten. Je voert zo’n juridisch betoog eenzijdig in het belang van jouw partij. Dat doet de aanklager ook. De rechter beslist. ”

Dat klinkt formalistisch. Bent u een bevlogen rechter?

„Ik ben gepassioneerd voor mijn vak. Ik ben geen groot wereldverbeteraar, maar ik denk wel dat het goed is voor de wereld als je je vak serieus en goed uitoefent.”

Orie vertelt dat hij nooit boeken heeft gelezen over de oorlog in voormalig Joegoslavië, noch het rapport van het NIOD over Srebrenica (uit 2002) heeft ingezien. „Ik heb me niet willen laten beïnvloeden. Mijn houding was: alles wat ik moet weten over Srebrenica hoor ik wel op de zitting. Misschien ga ik die boeken nu wel lezen.”

Lees ook dit profiel dat eerder over Fons Orie verscheen: Hij zal woensdag over Mladic oordelen

In 2012 werd de Kroatische generaal Ante Gotovina in hoger beroep vrijgesproken, terwijl u en uw mede-rechters hem eerder hadden veroordeeld tot 24 jaar. U had zich „vergist”, stond in het uiteindelijke vonnis. Lag u daar wakker van?

„Geen seconde. U kunt nalezen dat de meningen in hoger beroep verdeeld waren. Los daarvan: als de meerderheid van de rechters in hoger beroep dit een betere uitkomst vinden, dan zij dat zo. Dat is juist het aardige van rechtspleging, daarvoor is het hoger beroep bedoeld. In de Hoge Raad heb ik zelf menig arrest van een gerechtshof vernietigd. Ik hoop dat die mensen daar niet slecht van hebben geslapen.”

Het vonnis tegen Mladic was een waardige afsluiting van het Joegoslavië-tribunaal. Een week later pleegde de Kroatische legercommandant Praljak zelfmoord in de rechtszaal. Hoe kon dat gebeuren?

„Ik weet helemaal niet hoe het precies gegaan is. Waar ik me zorgen over maakte, is dat deze gebeurtenis zou overschaduwen wat volgens mij het belangrijkste van die dag was: namelijk dat hij werd veroordeeld tot een langdurige gevangenisstraf voor ernstige misdrijven. Zijn nogal duidelijke actie kreeg meer aandacht dan het vonnis. Dat vind ik jammer.”

    • Wim Brummelman