Recensie

Spielbergs films gaan eigenlijk over hemzelf

Regisseur In een nieuwe HBO-documentaire vertelt regisseur Steven Spielberg openhartig over zijn jeugd, familie en zijn oeuvre. Er is alleen weinig ruimte voor kritiek.

Steven Spielberg tijdens de opnames van Jaws (1975). Foto HBO

Bijna was Steven Spielberg (1946) geen regisseur geworden. Toen hij op jonge leeftijd David Leans epos Lawrence of Arabia (1962) keek, zag hij bijna af van zijn jongensdroom, het maken van films. Hij vond dat hij nooit het niveau van Lean kon overtreffen, „de lat ligt te hoog”. Met deze anekdote begint Spielberg, de twee uur en twintig minuten durende documentaire over de man die met zijn werk grote invloed had op de populaire cultuur van de laatste 45 jaar. Velen durfden na het zien van Jaws een tijdlang niet meer in zee te zwemmen en iedereen die de scène (terug)ziet waarin Elliot en E.T. op een fietsje langs de maan vliegen, krijgt warme gevoelens. Een van de geïnterviewden claimt dat Schindler’s List, Spielbergs film over de Shoah, een grote groep mensen leerde dat er zoiets was als Auschwitz.

Susan Lacy, de maakster van de documentaire, sprak dertig uur met hem, en interviewde talloze collega’s, familieleden en acteurs die hem goed kennen en/of met hem werkten. Onder hen de regisseurs die samen met Spielberg de zogenaamde ‘movie brats’ vormden, filmmakers als Coppola, De Palma en Scorsese die in de jaren zeventig Hollywood opschudden met hun werk - een aansprekende combinatie van Amerikaanse toegankelijkheid en Europese sensibiliteit.

Autobiografisch

Spielberg vertelt openhartig over zijn jeugd, familie en oeuvre. Daarbij bekrachtigt hij wat al bekend was: zijn films zijn in hoge mate autobiografisch. Zo vereenzelvigde Spielberg zich met de automobilist uit Duel, zijn doorbraak, die zonder aanleiding door een grote vieze vrachtwagen wordt belaagd en geterroriseerd. De underdog wint, Spielbergs wraak op de klasgenoten die hem op school pestten. De scheiding van zijn vader en moeder verwerkte hij onder meer in E.T. en Catch Me If You Can. De vader die weggaat, een van de vele afwezige vaders in Spielbergs oeuvre, figureert prominent in Close Encounters of the Third Kind. Jarenlang schaamde Spielberg zich voor zijn joodse afkomst, iets wat hij goedmaakte door het boek Schindler’s List te verfilmen, waarna hij de Shoah Foundation oprichtte, een stichting die duizenden getuigenissen vastlegde over de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, maar ook van latere etnische conflicten zoals die in voormalig Joegoslavië.

Lacy besteedt de meeste tijd aan zijn beginperiode, de tijd waarin de kundige verteller zijn grootste successen behaalde met achtereenvolgens Jaws, Close Encounters of the Third Kind en E.T.; films die het tijdperk van de blockbuster inluidden. Daar zit ook wat oud zeer, want die tijd bepaalde ook Spielbergs imago als maker van goed gemaakte, uiterst populaire films die echter weinig diepgang hebben.

Dat imago van vakman zat hem een beetje dwars, dus ging hij aan de slag met de verfilming van Alice Walkers roman The Color Purple, een Afro-Amerikaans verhaal waarin een lesbische verhouding ontsnapping biedt aan onderdrukking en pijn. Spielberg maakte er een in visueel opzicht gezien prachtige film van, een stijl die niet echt past bij het rauwe boek. Bovendien liet hij een expliciet lesbische scène weg. Het kwam hem op kritiek te staan, kritiek die de documentaire kort aanstipt.

Lacy geeft minimale ruimte aan dit soort terechtwijzingen, wat haar film soms al te jubelend maakt. Toneelschrijver Tom Stoppard, die het scenario schreef voor Spielbergs Empire of the Sun, mag heel kort nog iets zeggen over Spielbergs neiging tot sentimentaliteit, maar daar blijft het bij.

Lacy groepeert de latere films rond thema’s, zoals de dystopische sciencefictionfilms A.I., Minority Report en War of the Worlds. Amistad, Lincoln en Bridge of Spies ziet zij als een trilogie over de Amerikaanse democratie. Daar kan The Post aan worden toegevoegd, Spielbergs meest recente, voor zes Golden Globes genomineerde film met Meryl Streep en Tom Hanks over The Washington Post ten tijde van de Pentagon Papers: deze ode aan de krant als controleur van de macht komt op 1 februari in de Nederlandse bioscoop.

Diepgang

Naast een pakkende biografie, vol smeuïge anekdotes en schitterende scènes uit zijn films, is Spielberg vooral een documentaire die wil aantonen dat iets wat populair is best samen kan gaan met diepgang. Waarbij Lacy voorbij gaat aan de paradox dat Spielbergs vroege werk, dat als weinig diepzinnig wordt gezien, beter beklijft dan zijn latere films. Dat Lacy, al dan niet terecht, weinig aandacht besteedt aan Kuifje, De GVR en War Horse is veelzeggend. Een beter argument zou zijn dat Spielberg op zijn best is als hij zeer persoonlijke films maakt, of dat nou E.T. is of Schindler’s List maakt dan niet uit. In feite zegt Spielberg dat zelf ook als hij toegeeft dat „films mijn therapie zijn”.